Heymans, Corneel (1892-1968)
Corneel Heymans schittert aan het firmament van de UGent als de eerste en enige Nobelprijswinnaar van de universiteit. Voor zijn ontdekking van de chemoreceptoren in de halsslagader ontvangt de farmacoloog in 1938 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde: een overwinning van de Vlaamse wetenschapper op de sceptici van de vernederlandste universiteit. Hij groeit op in een bevoorrecht en zeer vlaamsgezind en katholiek milieu. Vader Jan Frans is hoogleraar aan de Gentse universiteit en pionier in de farmacodynamie. De farmacodynamie is het experimenteel onderzoek naar de werkingsmechanismen en de effecten van de werkzame bestanddelen van geneesmiddelen op het lichaam. Zowel Jan-Frans als Corneel doen baanbrekend onderzoek in dit domein. Corneel bouwt een onderzoekscentrum met wereldfaam uit.
Jeugd
Corneel Heymans ziet het levenslicht in Gent 1892, als oudste zoon van Maria Henning en Jan Frans Heymans. In tegenstelling tot vader Heymans groeit hij op in een zeer bevoorrecht milieu. Jan Frans Heymans, geboren in arm landbouwersgezin uit het Pajottenland, kan dankzij een onderwijzer en de plaatselijke klerus, zijn humaniora doen aan het kleinseminarie in Hoogstraten en geneeskunde studeren aan de Katholieke Universiteit Leuven. Bij de geboorte van Corneel is vader reeds meer dan een jaar docent aan de faculteit Geneeskunde van de Gentse universiteit. Corneel heeft vijft broers en twee zussen. Hij doet klassieke humaniora in het Sint-Jozefcollege van Turnhout, waar hij op internaat zit en in het Gentse Sint-Barbaracollege. In 1911 begint hij geneeskundestudies aan de Gentse universiteit, waar vader Frans Heymans inmiddels gewoon hoogleraar is aan de faculteit Geneeskunde, maar zijn opleiding wordt onderbroken door de Eerste Wereldoorlog. Hij vecht als soldaat aan het IJzerfront en beëindigt de strijd als officier bij de artillerie. In 1920 promoveert hij tot doctor in de geneeskunde. Kort na zijn afstuderen trouwt hij met de artse Berthe May die hij ontmoet heeft tijdens de oorlog in het militair hospitaal in Grevelingen. Net als hij studeert ze geneeskunde en werk dan als verpleegster in het krijgsziekenhuis. Ze krijgen vijf kinderen. Tijdens zijn universitaire studies is Heymans actief lid van het Katholiek Vlaams Hoogstudentenverbond Gent (KVHV) en later ook voorzitter van de beheerraad, wat hij blijft tot zijn emeritaat in 1962.
Zijn drie jaar jongere broer Paul zal net als hij, een academische carrière maken. Hij wordt in 1921 docent aan het MIT (Massachusetts Institute of Technology) en in 1926 prof in Gent. Paul wordt tevens minister in de jaren 1938-1939. Hun zus Bertha Heymans (later zuster Jules-Marie) is één van de eerste drie vrouwen die het artsendiploma behalen aan de Leuvense universiteit. Zij is een pionier van de verpleegkunde in België en zet zich haar ganse leven in voor de professionalisering van het beroep.
Academische carrière
Nadat Heymans het artsendiploma behaald heeft in Gent, doet hij post-universitaire studies in verschillende buitenlandse laboratoria: in Parijs, Lausanne, Wenen, Londen en in Cleveland, Ohio. In 1922 wordt hij aan de Gentse universiteit benoemd tot docent in de algemene farmacologie. In die jaren, waarin zich ook het rectoraat (1923-24) van vader Jan Frans situeert, maakt hij de strijd mee voor de vernederlandsing van de universiteit. Als in oktober 1923 de tweetalige Nolf-universiteit opent, is Jan Frans Heymans de rector die de tumultueuze openingsceremonie bij kaarslicht voorzit. Omdat hij zijn rede in het Nederlands houdt ontstaat grote beroering. Of het uitvallen van de elektriciteit toeval of sabotage is, wordt nooit opgehelderd. Begin 1930 volgt hij zijn geëmeriteerde vader op als gewoon hoogleraar en wordt dan ook bestuurder van het Instituut voor Farmacodynamie en Therapie. Hij onderwijst verschillende cursussen over farmacodynamie en farmacologie.
Onder de bezielende leiding van Corneel Heymans wordt het farmacologisch instituut een onderzoekscentrum van wereldbetekenis. Zijn wetenschappelijk werk is bijzonder veelzijdig, belangrijk en origineel. Vooral de onderlinge samenhang van bloedsomloop,zenuw- en ademhalingsstelsel is het onderwerp van zijn research. Na de toekenning van de Nobelprijs ( cfr. infra), wordt het Heymansinstituut, zoals het sinds 1931 genoemd wordt, nog meer dan vroeger een universeel cenrum voor experimentele farmacologie, waar vorsers uit binnen- en buitenland onderzoek verrichten.
Nobelprijs
Het wetenschappelijk onderzoek ligt Heymans wel. Hij zet de proefnemingen voort die hij samen met zijn vader is begonnen in de laboratoria van het Instituut voor Farmacodynamie, die in het begin van de 20ste eeuw ontworpen zijn door vader Frans Heymans, samen met architect Louis Cloquet. Hij ontdekt de rol van de halsslagader en de aorta bij het registreren van veranderingen in de bloedsomloop en ademhaling. Hij toont aan dat speciale receptoren signalen naar de hersenen sturen om de ademhaling en hartslag aan te passen. Het levert hem in 1938 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde op. Hij blijft tot op vandaag de enige hoogleraar van de UGent die de prijs op zijn palmares heeft staan. De wetenschappelijke verdiensten van de Nobelprijswinnaar worden internationaal erkend en Heymans is actief in talloze wetenschappelijke instellingen en genootschappen. Hij krijgt eredoctoraten aan zestien universiteiten in Europa, Afrika en Noord- en Zuid-Amerika.
Maatschappelijk en Vlaams engagement
De Vlaamsgezindheid krijgt Corneel van huis uit mee. Hij is actief in het Katholiek Vlaams Oud-Hoogstudentenverbond en helpt na de Tweede Wereldoorlog de opvolger oprichten, het Algemeen Vlaams Oud-Hoogstudentenverbond (AVOHV, sinds 1960 omgedoopt tot VVA (Verbond der Vlaamse Academici)). Heymans speelt tevens een actieve rol in de 'Vlaamsche Wetenschappelijke Congressen (1887-1942) die ijveren voor een Nederlandstalige wetenschapsbeoefening in uiteenlopende vakgebieden. In de eerste maanden van de Tweede Wereldoorlog staat Heymans aan het hoofd van de repatriëringscommissie voor uitgeweken burgers in Frankrijk. Hij wordt in oktober 1940 ondervoorzitter van de Vlaamsche Cultuurraad, een instelling die door de secretarissen-generaal weer in het leven wordt geroepen; maar drie maanden later neemt hij al ontslag uit deze functie. Hij is zeer actief in de organisatie 'Winterhulp', onder meer als voorzitter van het departement Geneeskunde en Hygiëne van deze organisatie. Hij bemiddelt bij de Duitsers en werpt zijn gezag als Nobelprijswinnaar in de weegschaal om de noodzakelijke geneesmiddelen te verkrijgen.
Na de oorlog krijgt Heymans een blaam omdat hij als uitwisselingsprofessor les heeft gegeven in Duitsland. Einde jaren 1940 wordt hij voorzitter van het Comité voor Recht en Naastenliefde, dat zich inspant om de nood te lenigen van mensen die door de repressie worden getroffen. Als voorzitter van het Katholiek Vlaams Oud-Hoogstudentenverbond ondertekent hij een oproep tot amnestie. Hij richt zich tot de Verenigde Naties met een klacht tegen de Belgische overheid over schending van de mensenrechten. Voorts pleit hij voor federalisme.
Drie jaar na zijn dood wordt een nieuwe studentenhome naar de Nobelprijswinnaar genoemd, een eer die Heymans deelt met August Vermeylen, koning Boudewijn, koningin Fabiola, koningin Astrid en Bertha De Vriese. De Gentse Corneel Heymanslaan aan het universitair ziekenhuis krijgt zijn naam. Heymans wordt in 1968 begraven op de bekende Gentse begraafplaats Campo Santo. Tien jaar later organiseert de Stad Gent een tentoonstelling over Corneel Heymans in de Sint-Amanduskapel.
Petra Gunst
Licentiaat Geschiedenis
16 augustus 2010
Frank Cotman
Vakgroep Geschiedenis UGent
3 september 2026
Hoe verwijs je naar dit artikel?
Gunst, Petra en Cotman, Frank "Heymans, Corneel (1892-1968)." UGentMemorie. Laatst gewijzigd 4.09.2026. www.ugentmemorie.be/personen/heymans-corneel-1892-1968
Bibliografie
De Schaepdryver, André en Georges De Vleeschhouwer. "Corneel Heymans." In Twinting eeuwen Vlaanderen, 14: Vlaamse figuren II, 307-310. Hasselt: Heideland-Orbis, 1976.
De Schaepdryver, André en Georges De Vleeschhouwer. "In Memoriam Professor C. Heymans." Archives Internatonales de Pharmacodynamie et de Thérapie, 174 (1968: 2): pp. 251-256.
Elaut, Leon. "In memoriam Prof. em. Dr. h. c. K. Heymans." Wetenschappelijke Tijdingen, 27 (1968: 5): 369-370.
Halleux, Robert, et al. Geschiedenis Van De Wetenschappen In België : 1815-2000. Brussel: Dexia, 2001.
Langendries, Elienne en Anne-Marie Simon-Van Der Meersch. 175 jaar Universiteit Gent – Ghent University 1817-1992 Gent: RUG, 1992.
Van Der Meersch, Anne. "Heymans, Corneel J.F." In Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, 1443-1444 Tielt: Lannoo, 1998.