Verschaffelt, Jules (1870-1955)

Natuurkundige Jules Verschaffelt verrichtte belangrijk onderzoek naar thermodynamica en oppervlaktespanningen, maar droeg hier bovenop in grote mate bij aan de consolidatie en populariteit van natuurwetenschappen als vakgebied in Vlaanderen in de eerste helft van de 20e eeuw. Hij lag aan de basis van het Natuurkundig Laboratorium aan de Universiteit Gent, richtte voor het eerst wetenschappelijke vakantieleergangen in, organiseerde natuurwetenschappelijke congressen en was redacteur van het Natuurwetenschappelijk Tijdschrift. Daarnaast nam hij ook deel aan verschillende Solvay-conferenties over fysica, waar hij in contact kwam met onder andere Albert Einstein en Marie Curie.

Studies in Nederland

Na zijn middelbare schoolstudies aan het Koninklijk Atheneum van zijn geboortestad, gaat Jules Emile Verschaffelt wetenschappen studeren aan de Gentse universiteit. Initieel wou hij ingenieurswetenschappen aanvatten, maar Julius Mac Leod leidt hem naar de zuivere wetenschappen. In 1893 promoveert hij tot doctor in de wetenschappen (groep plantkunde). Daarna studeert hij nog wiskunde, natuurkunde en kristallografie. Nadere kennis met de natuurkunde oriënteert hem evenwel definitief in die richting. Hij vervolmaakt zich in Amsterdam en Leiden; van 1895 tot 1898 is hij in deze laatste stad assistent en behaalt er ook een Nederlands doctoraat. Tot in 1906 geeft hij les aan de Hogere Burgerschool in Dordrecht, waarna hij naar België terugkeert. De Université Libre de Bruxelles vertrouwt hem als docent de cursus Experimentele natuurkunde toe. In 1914 wordt hij gewoon hoogleraar.

Van Leiden naar Gent

In 1911 volgt Verschaffelt aan de universiteit van Leiden les bij de natuurkundige en Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verblijft Verschaffelt weer in Nederland, onder meer als assistent aan het Cryogeen Laboratorium in Leiden. Na de oorlog kan hij niet terug naar Brussel, maar de gedeeltelijke vernederlandsing van de Gentse universiteit biedt hem in 1923 de kans als docent Natuurkunde terug te keren. In 1929 wordt hij gewoon hoogleraar, wat hij blijft tot zijn emeritaat in 1940.

Natuurkunde

Verschaffelt is een bijzonder vruchtbaar onderzoeker. Hij verricht belangrijk werk over de toestandvergelijking van zuivere stoffen en mengsels, over de thermomechanica en de oppervlaktespanning. Hij is een pionier van het onderzoek over de isothermen (warmteverdelingen) van mengsels en over retrograde condensatie (gas samenpersen tot een vloeistof). Terwijl zijn experimentele werk zich vooral in het eerste gedeelte van zijn academische carrière situeert, legt hij zich in zijn latere jaren toe op de theoretische natuurkunde (namelijk thermomechanische methodes bij erg diverse verschijnselen).

Solvay-conferenties 

Tussen 1921 en 1933 is Verschaffelt wetenschappelijk secretaris vanaf de 3de tot en met de 7de Solvay-conferentie over fysica. Op deze legendarische bijeenkomsten komt het kruim van de natuurkundigen samen. Zo treft Verschaffelt op de vijfde conferentie van 1927 figuren als Albert Einstein, Marie Curie, Max Planck, Paul Langevin, Hendrik Lorentz, Niels Bohr, Erwin Schrödinger en Werner Heisenberg. 17 van de 29 aanwezigen krijgen een Nobelprijs. De nieuwe quantumtheorie wordt tijdens deze befaamde vijfde conferentie besproken, maar het is opmerkelijk dat Verschaffelt zelf niet echt interesse heeft voor dé twee revolutionaire natuurkundige theorieën van dat moment: de relativiteitsleer en de quantummechanica. Zelf blijft hij zich wijden aan de thermodynamica in plaats van de atoomfysica. Hij gelooft dat de meetkunde en mechanica in het Belgisch universitair onderwijs nog niet voldoende uitgebouwd zijn om de theoretische fysica op atomair niveau te bedrijven. 

Brief van Einstein

Wanneer in 1933 de nazi's aan de macht komen in Duitsland verliezen vele joodse vooraanstaande academici hun job. Verschaffelt ziet opportuniteiten om in de context van deze intellectuele leegloop Duitse fysici naar Gent te halen. Rector August Vermeylen steunt dit idee. Ook de Luikse en Brusselse universiteit koesteren gelijkaardige plannen. Verschaffelt probeert verschillende joods-Duitse academici aan te trekken. In september 1933 ontvangt hij een brief van Einstein met de aanbeveling om W. Gordon en L. Hopf aan de RUG op te vangen. Verschaffelt boekt geen successen. Hij onderneemt in het daaropvolgende jaar nieuwe pogingen, maar ook die lopen op niets uit. Uiteindelijk is het enkel Erwin Schrödinger die een korte tijd verblijft aan het Natuurkundig Laboratorium dat Verschaffelt in 1925 heeft opgericht. 

Natuurkundig laboratorium

Een natuurkunde-instituut is bij de aanvang van Verschaffelts werk aan de universiteit in Gent zo goed als onbestaande. Daar brengt de dynamische academicus snel verandering in. Hij bouwt geleidelijk aan een Natuurkundig Laboratorium dat twee jaar na zijn aanstelling aan de UGent, in 1925, een feit is. Dit heeft als resultaat dat er steeds meer studenten de licenties natuurkunde volgen. In 1942 wordt Verschaffelt opgevolgd door de recent aangestelde Julien Verhaeghe als directeur van het Natuurkundig Laboratorium. Het is deze Verhaeghe die in 1947 zal overgaan tot de oprichting van Laboratorium voor Kernfysica dat later uitmondt in het Instituut voor Nucleaire Wetenschappen. In 1958 wordt Verschaffelts naam officieel aan het Natuurkundig Laboratorium verbonden.
Voorts neemt Verschaffelt het initiatief, in 1927, tot de Vakantieleergangen voor Wetenschappen (vanaf 1935 het Mac Leod Congres). Hij is medeorganisator van de Vlaamse Natuur- en Wetenschappelijke Congressen en is redactielid van het Natuurwetenschappelijk Tijdschrift. Voor dit alles wordt hij met vele onderscheidingen beloond.

Petra Gunst
Davy Verbeke
Licentiaat Geschiedenis
22 maart 2017

 

Hoe verwijs je naar dit artikel?
Gunst, Petra en Davy Verbeke. "Verschaffelt, Jules (1870-1955)." UGentMemorie. Laatst gewijzigd 22.03.2017. www.ugentmemorie.be/personen/verschaffelt-jules-1870-1955.

Bibliografie

www.UGentMemorialis.be

Van Camp, Bart, Maurice Dorikens en Liliane Dorikens-Vanpraet. J.E. Verschaffelt (1870-1955). Gent : RUG. Archief, 1995.

Halleux, Robert, et al. Geschiedenis van de wetenschappen In België : 1815-2000. Brussel: Dexia, 2001.

Vandewiele, L. J. "Verschaffelt, Jules Emile." In Winkler Prins Encyclopedie van Vlaanderen V: 412. Brussel, 1974.

Velaerts, Jan. Albert I: koning in tijden van oorlog en crisis 1909-1934. Tielt: Lannoo, 2009. 

www.academischerfgoed.be

Tentoonstellingszaal van het Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen van de Universiteit Gent (gebouw S30, campus De Sterre). 

Deel deze pagina: 

Herinneringen

Jules Verschaffelt uit zijn grote appreciatie voor Albert Einstein en Hendrik Lorentz

"Je vraagt me mijn persoonlijk oordeel over Einstein. Natuurlijk bewonder ik hem als man der wetenschap, maar een oordeel over zijn werk en zijn theorieën durf ik niet te geven. Dat gaat me te hoog, om er een persoonlijke mening over te kunnen hebben. Gaarne echter spreek ik over hem als mens. Er zijn twee mensen, voor wie ik boven alle andere mensen eerbied heb, dat zijn Lorentz en Einstein. Ik beschouw ze als voorbeelden voor het mensdom."

Alhoewel Jules Verschaffelt zelf geen grote interesse betoont in de relativiteitsleer en quantummechanica, heeft hij het grootste respect voor Hendrik Lorentz en Albert Einstein.

uit: MGWG, brief van J.E. Verschaffeit aan A.J.J (van de Velde), Den Haag, I september 1953.