150 jaar A.I.G.
Historische context
Begin 1876: De Association des Ingénieurs sortis des Ecoles Spéciales de Gand, vandaag nog steeds gekend als de A.I.G., wordt gesticht als één van de eerste alumniverenigingen aan de Gentse universiteit. De universiteit bestaat nog geen zestig jaar en de ingenieursopleiding dateert van 1835. In het midden van de 19de eeuw is België het enige Europese land dat even geïndustrialiseerd is als Groot-Brittannië. De massale mechanisatie maakt van Gent in de negentiende eeuw het industriële hart van Vlaanderen, ‘arm Vlaanderen’. Vlaanderen en in het bijzonder het Oost- en West-Vlaamse platteland wordt zwaar getroffen door een hongersnood tussen 1845 en 1847, als gevolg van de aardappelziekte gecumuleerd met mislukte rogge- en tarweoogsten. Daarenboven breekt in 1846 tyfus uit en 1849 tyfus en cholera. In beide provincies is er een oversterfte van meer dan 30.000 mensen. Alsof dit nog niet genoeg is gaat ook de thuisnijverheid, voornamelijk in de linnensector, haast totaal ten onder: de laatste reddingsboei van veel paupers.
In Gent, het ‘Manchester van het continent’ genoemd, neemt vanaf 1815 de industrialisering overhand toe, waarbij de textielindustrie dominant is. Tot de jaren 1860 is dit in belangrijke mate de katoennijverheid, die zware klappen krijgt door de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) waardoor de invoer van grondstoffen ineenstort. Ondanks deze ernstige terugval stijgt de invoer van katoen in België tussen 1864 en 1900 met factor 5. De vlasnijverheid in Gent speelt een steeds belangrijker rol ten koste van de thuisarbeid op het platteland.
In 1873 wordt de ganse wereld getroffen door een financiële en economische crisis. Het Belgische textiel dat sterk op export gericht is, wordt geconfronteerd met afnemende afzetmogelijkheden. Pas vanaf 1895 is er een structurele heropleving van de economie.
De Gentse industriëlen kunnen de internationale concurrentie aan door onder meer bijzonder lage lonen en vrouwen- en kinderarbeid. Kinderarbeid die in Groot-Brittannië reeds vanaf de jaren 1842 stelselmatig aan banden wordt gelegd, wordt in België pas na de Eerste Wereldoorlog afgeschaft. De crisis slaat hard toe bij het proletariaat in de Gentse beluiken, die reeds zwaar getroffen zijn door de voornoemde katoencrisis en de daaropvolgende cholera-epidemie in 1866 met 5.500 besmettingen. Meer dan de helft van de zieken overlijdt. In 1866 woont één vijfde van de Gentse bevolking in de 674 beluiken die de stad telt.
Het Gentse stadsbeeld wordt ten tijde van de oprichting van de A.I.G. gedomineerd door rokende fabrieksschoorstenen, nieuw aangelegde straten en pleinen met herenhuizen, waarachter de beluiken of cités, zoals ze in Gent worden genoemd, verborgen liggen. Een aantal ingrijpende beslissingen en infrastructuurwerken in de loop van de 19de eeuw maken van Gent de grootstad die het is tegen het einde van die eeuw: de aanleg van het kanaal Gent-Terneuzen, de daarmee gepaard gaande havenuitbreiding en de stichting van de universiteit in de Hollandse periode (1815-1830), de eerste spoorlijn in 1837 en het nieuwe Zuidstation in 1850, de afschaffing in 1860 van de octrooirechten waardoor de poorten konden geslecht en de wallen worden gedempt. En tenslotte vanaf 1880 het grootste urbanisatieproject dat de stad ooit gekend heeft, het zogenaamde Zollikofer-de Vigneplan, waar toenmalig hoofdingenieur, later burgemeester Emile Braun, een bepalende rol in speelt. Emile Braun is A.I.G.-lid en we komen in een apart hoofdstukje terug op zijn bepalende rol voor de stadsontwikkeling. De Gentse bevolking groeit van 55.576 inwoners in 1805 naar 166.445 in 1910. Wanneer we er de randgemeenten Ledeberg, Gentbrugge en Sint-Amandsberg bijtellen dan zijn er kleine 209.000 Gentenaars in 1910. Ter vergelijking: midden 2026 telt Gent een 274.000 inwoners.
Gent is een liberale stad en quasi de ganse 19de eeuw zijn ze baas in het stadhuis met toenemende spanningen tussen de doctrinaire en de progressistische liberalen vanaf het midden van de eeuw.
Het is in deze smeltkroes van ideeën, maar vooral door groeiende ongelijkheid tussen de begoede klasse en het proletariaat, dat de georganiseerde arbeidersbeweging een voedingsbodem vindt. Rond 1857 ontstaan in deze biotoop de eerste moderne vakbonden in België en ontwikkelt zich in de jaren 1870 de eerste sociaaldemocratische partij van ons land. Na de stichting van de socialistische coöperatieve Vooruit (1881) en vooral met de strijd voor het algemeen stemrecht, breekt de Gentse sociaaldemocratie door als politieke en sociale massabeweging. Haar stichter-voorzitter Edward Anseele wordt in 1894 de eerste Vlaamse socialistische volksvertegenwoordiger. Bij de gemeenteraadsverkiezingen het jaar nadien worden, door de invoering van het algemeen meervoudig stemrecht in 1893, de socialisten de grootste fractie in de Gentse gemeenteraad. De liberale hegemonie is doorbroken en de nieuwe burgemeester Emile Braun bestuurt met zijn liberaal schepencollege, dankzij gedoogsteun van de katholieken.
De universiteit en het toegepast wetenschappelijk onderwijs
Ondanks de wereldwijde monetaire en economische recessie vanaf de jaren 1873 gaat het de universiteit voor de wind. Zijn er vóór de crisis minder dan 500 inschrijvingen per jaar, dan groeit dit gestaag van 519 voor het academiejaar 1873-1874 naar 883 in 1889-1890, waarna een daling wordt ingezet tot na de eeuwwisseling. Een gedeeltelijke verklaring is dat de Gentse universiteit sinds 1860 in toenemende mate wordt bezocht door buitenlandse studenten. In 1872 maken zij een derde uit van de totale studentenpopulatie. De meerderheid is afkomstig uit Oost-Europa en studeert in Gent voor ingenieur, een opleiding die in de tweede helft van de negentiende eeuw wereldfaam geniet.
Het toegepast wetenschappelijk onderwijs in Gent kent een start in de Hollandse periode met de oprichting in 1825 door Willem I van een School voor Kunsten en Ambachten, ook gekend als de École Industrielle. Werklieden, meestergasten en ambachtslui kunnen er gratis Nederlandstalig avondonderwijs volgen over scheikunde en werktuigkunde en hun praktische toepassingen in de nijverheid. De School die onder het curatorschap staat van de universiteit kan gebruik maken van de universitaire gebouwen en collecties. De leraars krijgen het statuut van buitengewoon hoogleraar.
Het idee om in Technische Scholen concrete toepassingen van wetenschap aan te leren, komt overgewaaid uit Frankrijk. Daar richt de staat in de achttiende eeuw speciale scholen op om een bekwaam ambtenarenkorps te vormen dat leiding kan geven in de vele overheidsprojecten. Naast een school voor burgerlijk ingenieurs worden scholen voor bruggen en wegen, mijnen, scheepsbouw, chemie en geografie opgericht. Al deze specialisaties krijgen een gemeenschappelijke theoretische vooropleiding in de in 1794 opgerichte École Polytechnique.
Pas in 1835, na een aantal woelige jaren bij het ontstaan van België, wordt het toegepast wetenschappelijk onderwijs op universitair niveau door de overheid verankerd in de twee rijksuniversiteiten: Gent en Luik. De opleiding wordt geïncorporeerd in de faculteit wetenschappen. In Gent biedt de nieuwe ‘École du Génie Civil’ drie opleidingen aan: Bruggen en Wegen, Kunsten en Nijverheid en Burgerlijke Bouwkunde. Tot 1891 krijgt de Gentse universiteit het monopolie voor het afleveren van diploma’s van conducteurs en ingenieurs van Bruggen en Wegen, net zoals Luik het monopolie op mijningenieurs krijgt. Dit betekent dat de in 1834 opgerichte Katholieke Universiteit van Mechelen (een jaar later verhuisd naar Leuven) en de Université Libre de Bruxelles (ULB) deze diploma’s niet kunnen uitreiken. De eerste twee van vier studiejaren volgen de studenten gemeenschappelijk in de ‘Voorbereidende School’. Het eerste academiejaar 1836-1837 start met 23 inschrijvingen, allen in de afdeling Bruggen en Wegen. In tegenstelling tot de studenten in de andere faculteiten, worden de ingenieursstudenten onderworpen aan een op Franse leest geschoeid quasi militair regime, dat tot de late jaren 50 van de 20ste eeuw in zwang blijft. Ze moeten dagelijks aanwezig zijn van 8 uur ’s morgens tot 8 uur ’s avonds met een strikte en streng gecontroleerde dagindeling. Voor sommige ouders waarschijnlijk een extra stimulans om hun kinderen die opleiding te laten volgen.
Met het oog op de noodzakelijke aanwerving van ingenieurs als ambtenaren in het pas opgerichte Ministerie van Openbare Werken en andere overheidsdiensten, worden eind 1838 reeds een aantal hervormingen doorgevoerd. De specialisaties ‘Bruggen en Wegen’ en ‘Burgerlijke Bouwkunde’ smelten samen tot de ‘École Spéciale du Génie Civil’, maar blijven aparte studierichtingen. Daarnaast heb je de ‘École Spéciale des Arts et Manufactures’.
Het zou ons te ver leiden om in detail in te gaan op alle wijzigingen in studieduur, wetenschappelijke en/of wettelijke graden en welke specialisaties er wanneer bij komen. Maar het lijkt ons wel relevant om een overzicht te geven van de vele richtingen die men in Gent kan volgen aan de vooravond van oprichting van een volwaardige ‘Faculteit der Toegepaste Wetenschappen’ in 1957. Dit is een rechtstreeks gevolg van de snelle wetenschappelijke vooruitgang en de toepassing ervan in de industrie.
Naast de reeds langer bestaande ingenieur der burgerlijke genie en ingenieur-architect kunnen volgende specialisaties gevolgd worden: werktuigkundig ingenieur, scheikundig ingenieur, elektrotechnisch ingenieur, luchtvaart- en automobielbouwkundig ingenieur, scheepsbouwkundig ingenieur, aardkundig ingenieur en daarnaast burgerlijk bouwkundig ingenieur, burgerlijk ingenieur-architect, burgerlijk scheepbouwkundig ingenieur, burgerlijk werktuigkundig ingenieur, burgerlijk metaalkundig ingenieur, burgerlijk elektrotechnisch ingenieur, burgerlijk scheikundig ingenieur, burgerlijk mijningenieur en burgerlijk ingenieur der textielnijverheid.
Behuizing voor en door ingenieurs
Op het moment van de stichting van de A.I.G. is door het sterk toegenomen aantal ingenieursstudenten en de invoering van practica een nijpend plaatsgebrek ontstaan. Wetenschappen en toegepaste wetenschappen zit op elkaar gepropt in de universitaire gebouwen in de Volderstraat. Rector Albert Callier (rector van 1879 tot 1885) stelt deze toestand aan de kaak: “Voyez nos écoles spéciales, ces écoles dont la réputation est européenne, qui sont l’orgeuil de notre université! Elles étouffent dans les locaux trop petits q’on leur a attribués. Un grand nombre de leurs élèves ne peuvent, faute de place, être admis au régime intérieur, où tous les élèves devraient avoir accès“. Hij beklaagt er zich verder over de voor het onderwijs zo noodzakelijke collecties, liggen te verkommeren op de zolders.
Dankzij een buitengewoon krediet van de regering kan de universiteit een nieuw gebouwencomplex voor de faculteit Wetenschappen en de Technische Scholen optrekken. Hoogleraar en stadsarchitect Adolphe Pauli wordt belast met het ontwerpen van een majestueus Instituut van de Wetenschappen. Pauli tekent voordien ook voor het nieuw stedelijk ziekenhuis ‘De Bijloke’ dat moet tegemoet komen aan de noden van de voortdurend aangroeiende bevolking en aan de noden van het universitair geneeskundig onderwijs. Het enorme nieuwe complex dat een capaciteit heeft van 800 bedden wordt in 1878 in gebruik genomen.
De zoektocht naar een geschikte locatie voor het Instituut van de Wetenschappen heeft heel wat voeten in aarde, maar uiteindelijk wordt beslist het gebouw op te trekken in de Bataviawijk, een beluikenbuurt net buiten het drukke stadscentrum, die met de grond gelijk wordt gemaakt (tussen de huidige Rosier en Plateaustraat). De onteigeningen beginnen in de lente van 1881 en Adolphe Pauli begint aan zijn plannen. Het vierhoekige gebouw in neoclassicistische stijl heeft een immense oppervlakte van 14.700 m² en is op dat moment een van de grootste gebouwen van België. Het grondplan met vleugels die zijn opgericht rond vier grote binnentuinen kan worden vergeleken met dat van de Duitse polytechnische scholen. In de voorgevel in de Plateaustraat stellen allegorische beeldhouwwerken de vier studierichtingen voor: Bruggen en Wegen, Burgerlijke Bouwkunde, Kunsten en Fabriekswezen en Architectuur. Het Instituut van de Wetenschappen wordt in gebruik genomen eind 1890.
Tussen 1934 en 1938 verrijst op de flank van de Blandijnberg, langs de Muinkschelde, het ‘Technicum’. Het voor zijn tijd technisch zeer vernieuwende en modernistische Technicumcomplex bestaat uit vijf blokken die bestemd zijn voor de laboratoria van de Technische Scholen en is de eerste grote uitbreiding ten behoeve van de ingenieursopleiding sinds de ingebruikname van ‘de Plateau’. Na de Tweede Wereldoorlog biedt het gebouw ook even plaats aan studentenrestaurant de B.R.U.G. De Politieke en Sociale Wetenschappen vinden er uiteindelijk hun nieuwe thuis.
In de jaren 1970 stappen de faculteit Wetenschappen en de faculteit Toegepaste Wetenschappen af van de gemeenschappelijke kandidaturen. De Wetenschappen trekken weg uit de Rozierstraat en vestigen zich aan de Ledeganck en aan de Sterre.
De laboratoria in het Instituut voor de Wetenschappen en het Technicum voldoen niet langer aan de eisen van de fel toegenomen specialisatie, de moderne onderzoeksnoden en de veiligheidsvoorschriften, noodzakelijk voor een optimale werking van de toegepaste wetenschappen. De faculteit van Ingenieurswetenschappen bouwt haar toekomst in Zwijnaarde, waar vanaf de jaren zeventig het Wetenschapspark Ardoye verrijst. Het historische ‘Instituut van de Wetenschappen’ huisvest vandaag aan de kant ‘Rozier’ de Faculteitsbibliotheek Letteren en Wijsbegeerte en aan de kant ‘Plateaustraat’ de vakgroep Architectuur en Stedenbouw. Ook het secretariaat van de A.I.G. dat in 1970 verhuist van Brussel naar Gent, krijgt hier in 2011 een lokaal, ter beschikking gesteld door de universiteit.
Het ontstaan en de groei van de A.I.G.
In de tijd dat ze nog Frans spraken, noemden ze elkaar ‘camarades’ en later ‘makkers’. Een traditie die vandaag verloren is gegaan, maar die tekenend is voor de kameraadschap die van bij de stichting beoogd wordt onder de leden. Het logo is Minerva zittend aan een tekentafel, een passer in de rechterhand, met op de achtergrond de ‘drie Torens’ en de ‘Aula’. Voor het schrijven van ‘een’ geschiedenis van de A.I.G., baseren we ons op reeds bestaande artikels die verschenen naar aanleiding van diverse herdenkingen en op de voortreffelijke bijdrage van Yves Fassin over de oud-studentenverenigingen in het boek ‘150 jaar ingenieursopleiding aan de Rijksuniversiteit Gent (1835-1985)’.
De start
Waar studenten zijn, ontstaan studentenclubs en eens afgestudeerd verenigen ze zich in alumniverenigingen. Als het toegepast wetenschappelijk onderwijs in 1835 wordt ingericht op universitair niveau in de rijksuniversiteiten van Gent en Luik, worden al vrij snel oud-studentenkringen opgericht door de eerste lichtingen afgestudeerden. Luik bijt de spits af met de stichting in 1847 van de Association des Ingénieurs sortis de l’École de Liège. Het is vandaag de oudste nog actieve vereniging van burgerlijk ingenieurs in België. Ze heeft tot doel om het contact tussen de opeenvolgende promoties te onderhouden en de wetenschappelijke en technische activiteiten te stimuleren. Gent volgt in 1850 met de oprichting van de Société des Ingénieurs Honoraires des Ponts et Chaussées et des Ingénieurs des Constructions Civiles sortis de l’École du Génie Civil de Gand. De vereniging groepeert uitsluitend ingenieurs in het bezit van een diploma van ‘ingénieur des ponts et chaussées’, van ‘ingénieur des constructions civiles’ en van ‘burgerlijk bouwkundig ingenieur’. De vereniging houdt in 2004 op te bestaan.
Tenslotte wordt in 1876 de Association des Ingénieurs sortis des Écoles Spéciales de Gand boven de doopvont gehouden, later Algemene vereniging der Ingenieurs uit de universiteit Gent, waardoor de afkorting A.I.G. kan behouden blijven. Een jaar vóór de officiële stichting begint bij een aantal studievrienden het idee te rijpen om naast de bestaande vereniging van staatsingenieurs, een andere op te richten, die alle oud-studenten van de Écoles Spéciales kan verenigen. Na een rondvraag bij de afgestudeerden begin 1875, wordt een kerngroepje met vrijwilligers samengesteld die een uitnodiging sturen aan alle gekende alumni voor een vergadering te Brussel op 17 oktober 1875, teneinde tot een consensus te komen omtrent de doelstellingen en de werking van de vereniging. Één van de vijf ondertekenaars van deze brief is de 29-jarige Brusselaar Emile Wyhowki, die rond de eeuwwisseling naam maakt met zijn technische bijdrage aan de ‘Pier van Blankenberge’ (1894), de eerste op het continent, en het Brusselse warenhuis ‘Old England’(1898), het huidige muziekinstrumentenmuseum. Hij wordt voorzitter van de A.I.G. voor de periode 1900-1903. Andere stichters zijn de 25-jarige Waal Amedée Beyaert, de latere directeur van de ‘Ateliers de Tubize’, één van de grootste fabrikanten van stoomlocomotieven in België en de even oude Brusselaar Emile Acker, burgerlijk ingenieur en later hoofd van de studiedienst van de Compagnie des Wagons-Lits in Parijs. Twee veertigers vervolledigen het groepje initiatiefnemers: Alfred De Lara, burgerlijk ingenieur die vertegenwoordiger is bij ‘La Providence’ in Marchienne-au-Pont, een zeer grote speler in de ijzer- en staalnijverheid en Isidore De Schryver, technisch ingenieur en directeur van de constructiewerkplaatsen De Schryver & Co. in Hautmont. Dat meerdere stichters afgestudeerd zijn in richting ‘Arts et Manufactures’ en dus het diploma technisch ingenieur hebben, is een logisch gevolg van het uitgangspunt dat elke oud-student uit de toegepaste wetenschappen welkom is in de nieuwe vereniging. Begin 1876 starten ze met als voorzitter de Waal Oscar Dutilloeul. Hij studeert in 1849 af als ingenieur Bruggen en Wegen en begint zijn carrière in de Koninklijke Sterrenwacht bij Adolphe Quételet, één van de eerste drie promovendi van de Gentse universiteit in 1819. Na een korte periode als leraar aan het gemeentelijk college van Nijvel, waar later Emile Braun en Louis Cloquet op de schoolbanken zitten, stapt Dutilloeul over naar de spoorwegen. In 1881 bevordert hij tot inspecteur-generaal bij de Nationale Belgische Spoorwegen. Naast zijn drukke professionele loopbaan engageert hij zich gedurende de eerste zes jaar met hart en ziel voor de pas opgerichte A.I.G.. Het eerste jaar wordt er bijzonder hard gewerkt aan de statuten, de publicaties en andere activiteiten. Op de algemene vergadering van 5 november 1876 worden die statuten goedgekeurd. In artikel 2 wordt het doel duidelijk omschreven : “Cette Association a pour but d’entretenir l’union entre les membres, de créer entre eux des relations utiles et contribuer à la prospérité des Écoles spéciales de Gand”. Het jaarlijks lidgeld bedraagt 15 Belgische frank, een half maandloon van een arbeider toen.
De vereniging floreert en eind 1876 zijn ze reeds met 160 leden, een aantal dat het daaropvolgend decennium aangroeit tot 350.
Overal te lande
Aangezien een groot deel van de ingenieursstudenten uit Wallonië en Brussel komt, zijn verschillende onderafdelingen in het Franstalig landsgedeelte gevestigd. Bij het begin in 1876 zijn er drie: in Brussel, Luik en Charleroi. De statuten stellen dat een onderafdeling kan worden opgericht door minstens tien leden, als een onderlinge afstand van minimaal 25 kilometer van de andere gerespecteerd wordt. De Gentse afdeling volgt snel en start met 57 leden op 1 mei 1876. Vóór 1900 worden nog onderafdelingen in Bergen, Namen en Antwerpen opgericht en een grote sectie voor de alumni in het buitenland met meer dan een kwart van alle A.I.G.-leden in 1886. De plaatselijke afdelingen van Brugge en Hasselt komen er pas na de Tweede Wereldoorlog. Verder in het artikel gaan we iets dieper in op de afdeling in Belgisch-Congo die gesticht wordt in 1951. Later worden de afdelingen provinciaal georganiseerd in Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Antwerpen-Limburg, Brabant, Charleroi-Mons en Liège en naar het eind van de 20ste eeuw verschuift het leeuwendeel van de activiteiten naar Gent.
De activiteiten
In een notendop kunnen de activiteiten van de vereniging worden ingedeeld in vijf grote groepen: de jaarlijkse excursies waarmee reeds gestart wordt in 1877 en bedrijfsbezoeken; bijeenkomsten met een voordracht, film, … of gewoon bij een maaltijd gezellig samenzijn; de verschillende publicaties; de studentenwerking met o.m. het uitreiken van prijzen en tenslotte de jubileumvieringen: 25, 50, 75, 100, 125 en vandaag 150 jaar.
Wat ons rest uit die geschiedenis van 150 jaar, is naast een klein archief dat gedeponeerd is in het universiteitsarchief, de publicaties die sinds de start van de A.I.G. in 1876 op regelmatige basis verschijnen en getuigen van het rijke verleden van de vereniging. We maken er dankbaar gebruik van voor deze bijdrage.
De twee belangrijkste maandbladen zijn de ‘Annales’ en de ‘Bulletins’ en de latere opvolger Revue C of Tijdschrift C (vanaf 1957) waarin naast de specifieke A.I.G.-aangelegenheden zoals ledenlijsten, nieuws van het bestuur, verslagen van vergaderingen, zoekertjes en afdelingsactiviteiten, ook ruime aandacht wordt besteed aan wetenschappelijke artikelen die alle domeinen van de ingenieurswereld behandelen, met artikels van alle grote Gentse coryfeeën van die periode: Massau, Boulvin, Keelhoff, Magnel, en met zelfs af en toe wetenschappelijke primeurs. De bijdragen hebben niet enkel betrekking op technologische innovaties, maar hebben ook aandacht voor maatschappelijke ontwikkelingen: leven en werken in Congo vóór en na de onafhankelijkheid, de heropbouw na de Tweede Wereldoorlog of te toenemende milieuproblematiek vanaf de jaren 1960.
Kroniek van de vernederlandsing
Reeds op het einde van de 19de eeuw wordt nagedacht en gesproken over de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Binnen de Vlaamse Beweging zijn er twee strekkingen. Jules Mac Leod, hoogleraar aan de wetenschapsfaculteit, stelt in 1897 in het kader van de Eerste Hoogeschoolcommissie, een trapsgewijze volledige vernederlandsing voor, waarbij de reeds benoemde hoogleraren niet verplicht worden in het Nederlands te doceren en de Technische Scholen omwille van het grote aantal buitenlandse studenten Franstalig blijven. Volgens het stelsel-Mac Leod zal de vernederlandsing na tien jaar sterk gevorderd zijn, en na twintig jaar voltooid. Met dit voorstel wordt de campagne gestart voor de vernederlandsing van de UGent, die op kruissnelheid komt in 1898 na de stemming van de Gelijkheidswet – waarbij het Nederlands naast het Frans als officiële taal erkend wordt. Lodewijk De Raet, voorman en theoreticus van de Vlaamse beweging formuleert zijn eigen stelstel waarin ook de ingenieursopleiding wordt vernederlandst. Volgens hem kan de culturele heropleving van Vlaanderen immers niet los worden gekoppeld van de economische opbouw. In 1908 zal het stelstel-De Raet samen met een wetsvoorstel voor de vernederlandsing door de Tweede Hoogeschoolcommissie in de schoot van het Algemeen Nederlands Verbond worden goedgekeurd.
Wanneer drie vlaamsgezinde volksvertegenwoordigers, de socialist Camille Huysmans, de katholiek Frans Van Cauwelaert en de liberaal Louis Franck over de partijgrenzen heen en gesterkt door een petitie met 100.000 handtekeningen en de steunbetuiging van 500 gemeentebesturen, op 24 maart 1911 een wetsvoorstel neerleggen dat de geleidelijke invoering van het Nederlands aan de Gentse universiteit plant vanaf 1916-1917, zullen vertragingsmaneuvers en de Eerste Wereldoorlog verhinderen dat het wetsvoorstel door de Kamer behandeld wordt. Het activisme en de oprichting van een Vlaamse Hogeschool met steun van de Duitse bezetter, zal de kwestie na de oorlog een tijdlang onbespreekbaar maken. Maar eind 1922 wordt het debat hervat. Het wetsvoorstel-Van Cauwelaert dat in een geleidelijke vernederlandsing voorziet, wordt door de Kamer goedgekeurd maar nadien door de Senaat verworpen, met een regeringscrisis tot gevolg. In de zomer van 1923 komen de politieke partijen eindelijk tot een compromis: het Nederlands wordt de bestuurstaal van de universiteit. De studenten kunnen kiezen tussen een Vlaamse en een Franse afdeling, met respectievelijk 2/3 Nederlandstalige en 1/3 Franstalige colleges en vice versa. Dit stelsel wordt het Nolf-systeem genoemd, naar de toenmalige bedenker, minister van Kunsten en Wetenschappen Pierre Nolf. Op 31 juli 1923 is de gedeeltelijke vernederlandsing van de Gentse universiteit een feit. Zowel franskiljons als flaminganten zijn echter ontevreden. Als tegenreactie richt de francofone elite die het einde van ‘Gand français’ vreest, de École des Hautes Études op, gesteund door heel wat prominenten waaronder voormalig burgemeester Emile Braun, historicus Henri Pirenne en vele andere professoren die een lesopdracht aan de École des Hautes Études combineren met hun opdracht aan de universiteit. De nieuwe school opent haar deuren op 25 november 1923 aan de Koornlei. In de statuten staat dat studenten die hun middelbaar onderwijs in het Frans volgden, eveneens de mogelijkheid moeten krijgen om hogere studies in die taal te volgen. De school start bijgevolg met de inrichting van de zes wettelijke cursussen die aan de universiteit in het Nederlands worden gedoceerd. Dit aantal neemt met de jaren toe en bij de volledige vernederlandsing van de Gentse universiteit in 1930 worden volledige kandidaturen uitgebouwd. Bij het uitbreken van WO II in 1940 sluit de school om niet meer te heropenen na de oorlog.
De wet op de vernederlandsing van de Gentse Rijksuniversiteit wordt op 5 april 1930 door de Koning bekrachtigd, en start met het nieuwe academiejaar 1930-1931 en met een nieuwe rector: August Vermeylen. Hoewel tijdens de bespreking van het wetsontwerp, zowel in Kamer als Senaat stemmen opgaan om het onderwijs in de ‘Écoles Spéciales’ Franstalig te houden, wordt uiteindelijk het oorspronkelijk voorgestelde artikel 3 goedgekeurd dat het statuut van de Speciale Scholen regelt, waar de cursussen verder volgens het Nolf-systeem kunnen gegeven worden tot 1935-1936 en pas dan trapsgewijze zullen vernederlandst worden. Dus toch een uitzondering voor de ‘ingenieurs’.
Tard, plus tard/later, laatst
De titel geeft in één oogopslag de houding van de A.I.G. weer tegenover de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Het standpunt van de A.I.G. in gans deze aangelegenheid is zeer duidelijk: ze is sterk gekant tegen de invoering van het tweetalig stelsel in 1923 en a fortiori tegen de invoering van het Nederlands als algemene onderwijstaal in 1930. Het is dan ook schoorvoetend dat ze volgen, gedwongen door een veranderde realiteit. In de jaren 1930 daalt het aantal ingenieursstudenten, met een absoluut dieptepunt aan de vooravond van WO II. Er zijn verschillende oorzaken voor de daling met als belangrijkste, de wereldwijde economische depressie van 1929, veel minder geboortes tijdens de Eerste Wereldoorlog, minder Oost-Europese studenten omwille van protectionistische maatregelen in hun landen van herkomst, zwaardere toegangsexamens en concurrentie van een nieuwe, kortere opleiding tot technisch ingenieur. Door velen wordt echter de vernederlandsing van de universiteit als belangrijkste schuldige aangewezen, vooral door de Franstalige intelligentsia die het ‘Vlaams’ totaal ongeschikt vinden als onderwijstaal. De A.I.G. gaat hier uiteraard in mee. Hoewel het nieuwe taalregime ongetwijfeld een rol heeft gespeeld, is de daling van het aantal studenten vergelijkbaar met die in de rijksuniversiteit van Luik waar het taalstatuut onveranderd is gebleven.
Ook professor Gustaaf Magnel wordt door de kwestie van vernederlandsing verdeeld. Hij is zelf Franstalig en onderschrijft het belang van Frans als voertaal om internationale studenten te blijven aan te trekken. Maar hij erkent tevens dat er in Vlaanderen tot dan toe maar één Nederlandstalige universiteit is, en dat Vlaamse studenten recht hebben op onderwijs in hun moedertaal. Vanaf 1935 doceert ook hij in het Nederlands. Hij wordt geciteerd in een artikel in een AIG-bulletin van 1949, van de hand van voorzitter Léon Chapeaux over de kennis van het Frans bij de ingenieurs die volledige in het Nederlands zijn opgeleid.
“Laat ons niet vergeten dat onze studenten die in hun familiekring geen Frans spreken, de onschuldige slachtoffers zijn van de vervlaamsing der School. Zij kennen maar één taal, die geen wereldtaal is. Laat ons die toestand aanvaarden, vermits de meerderheid van het land het zo wenst, maar laat ons ook alles doen om die jongens te helpen Frans te kennen, zoniet is hun activiteit beperkt tot een zeer enge kring”.
De A.I.G. waarvan het merendeel van de leden Franstalig is, blijft kritisch tegenover de vernederlandsing, niet in het minst omdat ze zich hierdoor in hun bestaan bedreigd voelen. Dit samen met dalende aantal afgestudeerde ingenieurs schetst een bijzonder somber toekomstbeeld. Daarenboven verkiezen vele alumni de Vlaamse Ingenieursvereniging boven de Franstalige AIG. De Vlaamse Ingenieursvereniging, die vanaf 1954 het predicaat Koninklijk mag dragen, is eind 1928 opgericht door oud-studenten van de UGent. Wanneer in 1940 ook nog eens oorlog uitbreekt, is dit echt rampzalig voor de ledenaantallen van de A.I.G. die zakken van de 1385 leden in 1940 tot 1096 na de oorlog; en dit is niet gelegen aan de oorlogsslachtoffers.
Om het voortbestaan van de vereniging te verzekeren, moeten er zaken veranderen. Het kan verbazen, maar uiteindelijk wordt Gustaaf Magnel een pleitbezorger van een tweetalige A.I.G.. De motie voor een tweetalige A.I.G., wordt uiteindelijk met een overweldigende meerderheid aangenomen op de buitengewone algemene vergadering in januari 1946. Vanaf dan begint het aantal nieuwe leden per jaar opnieuw te stijgen. Het secretariaat van de AIG wordt versterkt met een vertaalster en de maandelijkse bulletins verschijnen in beide talen. Het ledenaantal groeit tot 2000 begin de jaren 1970 en meer dan 3000 bij de aanvang van het nieuwe millennium. Vandaag is dit teruggevallen tot 1174 leden.
Op de buitengewone algemene vergadering van 15 februari 1991 wordt de Nederlandse eentaligheid statutair vastgelegd, met faciliteiten voor de Franstalige leden indien zij erom vragen. Hiermee wordt de ‘taalkwestie’ uiteindelijk afgesloten.
Verenigingen verenigd
Vanaf het einde van de jaren 1960 worden de plannen die reeds langer aan het rijpen zijn binnen de vele schoolverenigingen van ingenieurs steeds concreter. In grote lijnen hebben ze dezelfde doelstellingen en belangen. Daniël Vandepitte, die rector van de UGent wordt in 1969, speelt namens de KVIV een belangrijke rol in dit proces. Na jarenlange besprekingen tussen de hoofdrolspelers KVIV, A.I.G. en de Vereniging van Burgerlijk Ingenieurs uit de Katholieke Universiteit Leuven (VILv) wordt op 6 maart het protocol van associatie en samenwerking ondertekend tussen de KVIV en hiertoe opgerichte Groepering der Schoolverenigingen (GSV). Alle Nederlandstalige alumniverenigingen van de Gentse, Leuvense en Brusselse universiteiten, zowel burgerlijk ingenieurs als landbouwingenieurs tekenen dit protocol en hun leden worden allemaal automatisch lid van de Koninklijke Vlaamse Ingenieursvereniging.
Een gelijkaardige evolutie doet zich voor bij de Franstalige ingenieurs die gegroepeerd zijn in de Fédération des Associations Belges d’Ingénieurs (FABI).
In januari 2016 fuseert de KVIV met de in 1990 opgerichte Vlaamse ingenieurskamer (VIK), de grootste beroepsvereniging voor industrieel ingenieurs in Vlaanderen. Samen vormen zij nu ie-net ingenieursvereniging vzw. ie-net omschrijft zichzelf als hét contactpunt tussen ingenieurs, bedrijven, overheids- en opleidingsinstellingen; als een dynamisch netwerk voor burgerlijk, bio- en industrieel ingenieurs in Vlaanderen en Brussel. ie-net ondersteunt ingenieurs op het vlak van opleiding en netwerking en begeleidt hen op elk kruispunt in hun carrière. Daarmee is het verhaal rond. Elke ingenieur met ‘ir.’ of ‘ing.’ is welkom in de vereniging.
Twee Waalse alumni bepalen het gezicht van Gent
De oorspronkelijke titel die ik had voorzien voor dit hoofdstukje was: ‘Emile Braun: A.I.G.-lid en bepalend voor Gent’. In de loop van het schrijfproces was ik in het kader van Open Monumentendag 2026, bezig met het organiseren van een wandeling langs veertien grafmonumenten van professoren aan de UGent op het Gentse Campo Santo. Eén ervan is Louis Cloquet. Bij het schrijven van zijn lemma kwam ik zoveel linken tegen naar Emile Braun, dat ik besloot ze hier samen te brengen in één verhaal.
Emile Braun wordt op 2 december 1849 in Nijvel geboren. Vader Thomas en moeder Franziska Horst huwen in Keulen in 1843. Thomas Braun had school gelopen in Malmedy, een klein Franstalig gebiedje in het toenmalige Duitsland, en studeert af als pedagoog. De nog jonge natie België voert in 1842 de eerste ‘Schoolwet’ in onder impuls van de premier Jean- Baptiste Nothomb. De wet voorziet, naast de verplichting voor elke gemeente om lager onderwijs in te richten, ook de oprichting van twee rijksnormaalscholen: één in Lier en één in Nijvel. Thomas Braun wordt in 1845 gevraagd docent te worden aan de normaalschool van Nijvel en wordt er kort nadien ook directeur. Zo belandt het jonge gezin in België. Alexandre ziet als eerste het levenslicht in 1847 en wordt later senator voor de katholieken (1900-1929). Na hem wordt het gezin uitgebreid tot zes kinderen. De jongens volgen de humaniora in de stedelijk college, waar de jonge Emile Braun de jonge Louis Cloquet voor het eerst tegen het lijf loopt. Het college staat bijzonder goed aangeschreven en telt op het moment dat zij er school lopen rond de 140 leerlingen, waarvan de meesten intern zijn.
Louis Cloquet is op 10 januari 1849 in het Henegouwse Feluy geboren, waar zijn vader arts is. Hij is dus bijna een jaar ouder dan Emile Braun. Louis groeit op in een bijzonder christelijk gezin waar naast hem, nog vijf kinderen geboren worden. Feluy telt in die periode een 2500 inwoners, wat te weinig is om met de inkomsten van een artsenpraktijk rond te komen. Er zijn in de streek verschillende kleine steengroeven waar blauwe hardsteen (petit granit) wordt ontgonnen, een materiaal dat later vaak terugkomt in de bouwwerken van Louis Cloquet. Ook vader Norbert bezit een steengroeve en Louis gaat er bijklussen na zijn middelbare studies aan het stedelijk college van het naburige Nijvel. Hij ondersteunt zo de financiën van het gezin. Vader is ook een amateur archeoloog die er regelmatig in de wijde omgeving op uittrekt om opgravingen te doen, iets waar Louis ook mateloos in geïnteresseerd is. Bij de Cloquets thuis lijkt het dan ook een archeologisch museum.
In 1867 start hij in Gent in de voorbereidende afdeling van de Ecole Spéciale du Génie Civil. Het jaar nadien schrijft Emile Braun zich in. Hierboven had ik het reeds uitgebreid over het bijzonder strikt en streng regime dat tekenend is voor de ingenieursopleiding in die tijd. Zowel Cloquet als Braun kiezen na de voorbereidende school voor de afdeling ‘Bruggen en Wegen’ en brengen derhalve heel veel studietijd met elkaar door, wat hun ongetwijfeld dichter bij elkaar brengt. Ze zijn met een klein groepje. In 1872 is Cloquet één van de acht afgestudeerde burgerlijk ingenieurs 'bruggen en wegen'. In 1873, wanneer Braun afstudeert zijn er naast hem nog 6 gediplomeerden waaronder Joris Helleputte, die in 1879 wordt aangesteld als hoogleraar aan de ingenieursopleiding van de Leuvense universiteit en die in 1907 minister voor de Katholieke Partij wordt.
Na de studies, het werk
Cloquet begint in 1872 zijn professionele carrière als ingenieur voor Bruggen en Wegen in de provincie Henegouwen en Braun in 1873 bij de Belgische spoorwegen in Luik. Emile Braun keert al in 1875 naar Gent terug, wanneer hij spoorwegingenieur in Gent benoemd wordt. In september van datzelfde jaar trouwt hij er met Maria Boterdaele, dochter van architect-aannemer-huiseigenaar Jean-Baptiste Boterdaele. Maria woont met haar ouders op het Sint-Annaplein dat rond 1840 door Louis Roelandt ontworpen is en dan als één van de mooiste pleinen van de stad doorgaat. Louis Cloquet blijft na zijn studies ook in Gent verankerd. Via zijn goede studievriend en geestesgenoot Joris Helleputte, maakt hij kennis met diens zus Rosalie. Joris is de jongste van zes kinderen. De Helleputtes baten een bakkerij uit op het Gouden Leeuwplein in Gent. Louis Cloquet huwt met Rosalie in 1878 en het jonge koppel neemt zijn intrek bij de ouders van Louis in Feluy.
Terwijl het gezinsleven en carrière van Louis Cloquet zich afspelen in Henegouwen, settelt Emile Braun zich in Gent waar hij in 1879 hoofdingenieur van de stad wordt, een functie die hij uitoefent tot 1895. Als stadsingenieur levert hij een niet te onderschatten bijdrage aan het uitzicht van Gent. Hij is zeer nauw betrokken bij het Zollikofer-De Vigneplan (1880-1888) dat een gigantisch urbanisatieproject is, oorspronkelijk opgezet om het toenmalige Zuidstation te verbinden met het stadscentrum. Het project kost ruim 42 miljoen euro omgerekend naar vandaag. Ook de sanering in 1882 van de Batavia-wijk volgt hij op waar het door architect Adolphe Pauli ontworpen Instituut voor de Wetenschappen wordt opgetrokken. Brauns ontwerp van het Van Duyseplein sluit aan op die saneringsoperatie. Verder is de ‘Voorhaven’ van zijn hand en hij houdt zich bezig met de stadsring.
De wegen van Braun en Cloquet kruisen opnieuw in Gent wanneer de leerstoel Architectuur en Architectuurgeschiedenis van hun vroegere leermeester Adolphe Pauli aan de Gentse universiteit vrijkomt. Louis Cloquet solliciteert en wordt op 3 november 1890 benoemd als buitengewoon hoogleraar. Hij verhuist met vrouw en kind naar Gent. In diezelfde periode wordt Emile Braun actief bij de Liberale Associatie en wordt in 1891 verkozen tot provincieraadslid. Zijn gemeentelijke politieke carrière kent een gedroomde start met een zeer hoge persoonlijke score bij de gemeenteraadsverkiezingen van november 1895, waardoor hij de burgemeesterssjerp van zijn vroegere ‘baas’, Hippolyte Lippens, die niet herkozen is, overneemt.
Kort na zijn benoeming als burgemeester op 13 mei 1896, stelt Emile Braun zijn op stapel staande transformatieplan van de ‘Kuip van Gent’ voor in de Gentse gemeenteraad. Daaraan voorafgaand en erop volgend heeft Braun informele contacten over het urbanisatieproject met onder meer de eerste minister en op 20 mei zelfs met koning Leopold II. Hoewel door perslekken al heel wat van het plan in de openbaarheid komt, stelt burgemeester Braun het formeel voor op het internationale XI° Archeologisch Congres te Gent dat geopend wordt op 31 juli 1896. Dit is een uiterst belangrijk moment voor de stad omdat daar voor het eerst aan het eigen publiek, maar ook aan een internationaal publiek wordt getoond hoe het historische stadscentrum van Gent er vandaag in grote lijnen nog uitziet. Naast de afbraak van vele panden om de historische monumenten, in de eerste plaats de drie torens, beter tot hun recht te laten komen, zal het nieuw te bouwen postgebouw een prominente rol spelen. Officieel is op dat moment nog niets beslist over de post, wat overigens een regeringsaangelegenheid is. Op het congres dagen alle hoogwaardigheidsbekleders op: het liberale stadsbestuur, de burgemeester op kop naast de katholieke kamervoorzitter Auguste Beernaert en de premier Paul de Smet de Naeyer. Uiteraard de liberale voorzitter van de organiserende Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde, August de Maere, maar ook Louis Cloquet die één van de stichtende leden van de kring is en een belangrijke rol speelt bij de organisatie van het congres. Hoewel het stadsbestuur liberaal is en de regering unitair katholiek is, is het merkwaardig hoe liberalen en katholieken elkaar vinden, ongetwijfeld verbonden door hun liefde voor Gent, maar eveneens door familiebanden en vriendschappen die teruggaan tot de jeugdjaren. De katholieke premier belooft op het congres overheidssteun voor de toekomstige monumentale stadsprojecten. Eenzelfde eensgezindheid tussen verschillende politieke strekkingen, bourgeoisie, adel en wetenschappers had zich in 1887 ook al gemanifesteerd rond de conservatie en restauratie van het Gravensteen, eveneens getrokken door Auguste de Maere.
Het ‘project Braun’ wordt formeel goedgekeurd op de gemeenteraad van 23 november 1896. De werken kunnen starten.
In die op alle vlakken hectische periode rond de voorlaatste eeuwwisseling, vindt Emile Braun, die sinds 1900 ook nog in de Kamer zetelt voor de liberalen, de tijd om zich te engageren voor de A.I.G.. Hij is betrokken bij organisatie van een feestweekend in 1901 in Oostende ter gelegenheid van een kwarteeuw A.I.G. en mag bij de start ervan 115 van zijn medeleden verwelkomen.
Project Braun 2.0
Wanneer na de Wereldtentoonstelling in Luik van 1905 het plan begint te rijpen om dit internationaal evenement ook eens naar Gent te halen, wordt het streefjaar 1908 naar voor wordt geschoven. Het is de krant ‘La Flandre Libérale’ die hiervan een groot pleitbezorger is. Vele verenigingen scharen zich hierachter, maar wanneer een delegatie van de Cercle Commercial et Industriel, een trefpunt van de Gentse industriële elite, hierover een onderhoud heeft met burgemeester Braun, argumenteert hij dat 1908 iets te optimistisch is. Aangezien de expositie ook als doel heeft de hervormde en verfraaide stad aan buitenlanders te doen kennen, kan zo’n expo enkel plaatsvinden nadat de werken aan het stadscentrum en de havenwerken voltooid zijn en wanneer de nieuwe spoorlijn Gent-Brussel-Zuid en het nieuwe Sint-Pietersstation in gebruik zijn genomen. Emile Braun stelt 1911 of 1914 voor als mogelijke data. Het zal uiteindelijk 1913 worden. Het ‘project Braun’ loopt zo naadloos over in de voorbereidende werken voor de Wereldtentoonstelling. Braun en Cloquet drukken in de ‘belle époque’ onmiskenbaar een blijvende stempel op het stedelijk uitzicht.
De universitaire gebouwen van Cloquet
De realisaties van Louis Cloquet in Gent zijn ruwweg in te delen in twee soorten: gebouwen voor de universiteit en overheidsgebouwen in de stad. Begin 1896 krijgt hij zijn eerste opdrachten voor de universiteit: de bouw van verschillende instituten voor de faculteit Geneeskunde op de Bijloketerreinen, waar tussen 1864 en 1880 reeds het neogotische Burgerlijk Hospitaal, beter gekend als het Bijlokeziekenhuis, door architect Adolphe Pauli is opgetrokken. De universiteit krijgt overheidsgelden ter beschikking om naast de Klinische en Poliklinische Instituten, ook een Instituut voor Hygiëne, Bacteriologie en Gerechtelijke Geneeskunde (het Rommelaere Instituut genoemd), het Instituut voor Farmacodynamie en het Instituut voor Fysiologie te bouwen. De Klinische en Poliklinische Instituten sluiten aan op het ziekenhuis, de andere Instituten, die samen het Rommelaerecomplex vormen, liggen aan de overkant van de straat in de vierhoek gevormd door de Jozef Kluyskensstraat, de Nieuwe Hospitaalstraat, de Apotheekstraat en de Albert Baertsoenkaai. De Klinische en Poliklinische Instituten volgen het gebogen tracé van de vroegere stadsomwalling (Pasteurlaan-Godshuizenlaan) en sluiten aan op het ziekenhuis. In 1905 zijn de werken voltooid maar de gebouwen worden pas vanaf het academiejaar 1906-1907 in gebruik genomen. De gebouwen worden vandaag gebruikt door het KASK, School of Arts.
Tussen 1904 en 1907 zijn ook de gebouwen aan de overzijde van het ziekenhuis afgewerkt en in gebruik genomen. Dit Rommelaerecomplex ontwerpt Cloquet in nauw overleg met de collega’s uit de faculteit Geneeskunde, meer in het bijzonder met de internationaal vermaarde bacterioloog Emile Van Ermengem. Het ontwerp getuigt van een pragmatische en eclectische benadering. Cloquet, geworteld in de neogotische traditie, combineert hier historische esthetiek op een haast vanzelfsprekende manier, met moderne noden en innovatieve technieken, zoals het vroege gebruik van gewapend beton, grootschalige ijzerconstructies en de integratie van elektriciteit, ventilatie en verwarming in publieke gebouwen. Voor de technieken doet Cloquet beroep op de collega-ingenieurs en UGent-alumni Eugène Cobbaert en Oscar Steels. Cobbaert, die zijn repetitor is houdt zich bezig met de verwarming, de verluchting en de riolering en professor Steels, directeur van het Laboratorium voor Nijverheidselektriciteit, voor de elektrische installaties. Wanneer het Rommelaerecomplex op 18 juni 1905 plechtig wordt ingehuldigd door koning Leopold II, maken zowel Cloquet als Braun deel uit van het ontvangstcomité.
Het Rommelaerecomplex wordt door de universiteit verkocht en wacht op herbestemming.
Naast zijn realisaties voor de faculteit Geneeskunde krijgt Louis Cloquet op 12 maart 1900 van de universiteit de opdracht om ten behoeve van de faculteit Wetenschappen een nieuw Botanisch Instituut te bouwen. In 1903 kan het Botanisch Instituut met bijhorende dubbelwoonst voor de hoofdtuinier en zijn medewerker, in gebruik worden genomen. Helaas moet het gebouw in de jaren 1960 plaats maken voor het huidige Ledeganckgebouw, dat vandaag ook het GUM (Gents Universiteitsmuseum) herbergt en blijft enkel de botanische tuin over.
Cloquets overheidsgebouwen in Gent
Reeds tijdens voornoemd internationaal Archeologisch Congres, is Cloquet via zijn schoonbroer, de katholieke politicus en hoogleraar bij de Leuvense ingenieursopleiding Joris Helleputte, op de hoogte van de nakende toewijzing voor de bouw van een nieuw postkantoor in samenwerking met Stéphane Mortier die assistent is bij Helleputte. Alles verloopt volgens plan en in de lente van 1897 krijgt Cloquet toelating van de Gentse rector om dit project uit te voeren. De voorafgaande sloopwerken, waaronder het grote pakhuis op de Korenmarkt, starten in de lente van 1897. Het postgebouw wordt opgetrokken tussen 1899 en 1911. Dit eclectische gebouw combineert neogotische en neorenaissance-elementen omdat het moest harmoniëren met de omliggende historische monumenten, maar verbergt intern een hypermoderne infrastructuur voor post- en telegraafverkeer. Hierin zien we weer de hand van ‘ingenieur’ Cloquet.
Vanop de Sint-Michielshelling kan het nieuwe postgebouw in al zijn glorie bewonderd worden. Begin 1905 wordt ook de opdracht voor de Sint-Michielsbrug gegund aan Louis Cloquet. De werken zijn klaar eind 1908. Hij ontwerpt de stenen boogbrug met een doordachte stedenbouwkundige visie. Dankzij de specifieke inrichting en verhoging van de brug creëert hij het wereldberoemde, adembenemende panoramische zicht op de Gentse drie torens. Een betere reclame kan de stad zich met het oog op de Wereldtentoonstelling niet indenken.
De laatste grote realisatie van Louis Cloquet is het Sint-Pietersstation. In 1908 is er voor het eerst sprake van een bouwplaats voor het station, in de onmiddellijke nabijheid van de terreinen die aan de komende Wereldtentoonstelling zijn toegewezen. Dat de opdracht aan Cloquet gegund wordt is geen toeval. Zijn zwager Joris Helleputte wordt in 1907 minister van Spoorwegen, Post en Telegrafie. Hij ontwerpt het monumentale reizigersstation als de centrale toegangspoort voor de Wereldtentoonstelling in zijn herkenbare eclectische stijl, met een monumentale klokkentoren en een indrukwekkende glazen en ijzeren perronoverkapping. Braun opent samen met Koning Albert I de Wereldtentoonstelling op 26 april 1913 en Gent wordt gedurende een klein half jaar het middelpunt van de wereld.
Emile Braun die reeds voor het uitbreken van WO I bijzonder populair is, wordt dit nog meer door zijn houding tijdens de oorlog. Zijn Gent is dankzij zijn tussenkomsten gespaard gebleven van grote vernielingen. Hij wordt op het eind van de oorlog nog gedeporteerd naar Duitsland en wordt na zijn terugkeer als een held onthaald. Braun speelt na 1921 geen politieke rol meer van betekenis. Alfred Vanderstegen, eveneens liberaal, ingenieur en alumnus van de UGent volgt hem op als burgemeester. ‘Miele Zoetekoeke’ zoals Braun in Gent gekend is, krijgt bij leven een plein naar hem vernoemd tussen de Sint-Niklaaskerk en het Belfort. Hij overlijdt in 1927.
Louis Cloquet wiens huis op de huidige Floraliënlaan tijdens de oorlog wordt geconfisqueerd door de Duitse bezetter, heeft na de oorlog geen toonaangevende rol meer als architect. Hij gaat met emeritaat in 1919. Zijn zoon Norbert, voorzitter van de A.I.G. na WO II, volgt hem op. Louis Cloquet krijgt pas na zijn overlijden in 1920 een straatnaam in Sint-Amandsberg. Maar de erfenis van beide grote ‘Gentenaars’ behoort ons allen toe.
Samen naar de ‘Expo’
Bij het deeltje over de geschiedenis van de A.I.G. schreef ik reeds dat één van de altijd terugkomende activiteiten van de vereniging een ‘groepsexcursie’ is, waar het aangename aan het nuttige wordt gekoppeld. Ongetwijfeld behoort het bezoek aan een ‘Wereldtentoonstelling’, zoals die sinds het midden van de 19de eeuw georganiseerd worden, tot de favorieten. Tussen de start van de A.I.G. in 1876 en de Expo ’58 in Brussel, zijn er niet minder dan 20 wereldtentoonstellingen, waarvan 7 in België. Het doel van die gigantische manifestaties is de bezoeker een blik op de actuele wereld te geven, met grote aandacht voor de nieuwste technologische evoluties en hun toepassingen in de industrie en het dagelijkse leven. Hiertoe worden tijdelijke paviljoenen opgetrokken die worden toegewezen aan een land of een thema, waarbij uiteraard het gastland en de organiserende stad zeer ruim vertegenwoordigd zijn.
In 1889 worden 150 leden van de A.I.G. verwelkomd op de Parijse Expo door collega Gustave Eiffel, niet enkel in zijn hoedanigheid van voorzitter van de ‘Societé des Ingenieurs Civils de France’, maar vooral als de schepper van de iconische toren, de grote trekpleister van de tentoonstelling. Daarnaast kunnen ze er ook het schoolmuseum bezoeken, ontworpen door Thomas Braun, de vader van hun medelid.
Rond de eeuwwisseling worden nog een aantal andere wereldtentoonstellingen bezocht, maar de koorts in de A.I.G.-gelederen begint toch te stijgen als het vaststaat dat Gent de Wereldtentoonstelling van 1913 organiseert. Verschillende alumni van de ‘Ecole du Génie Civil’ zijn er nauw bij betrokken, niet in het minst burgemeester Braun die er één van de drijvende krachten van is.
In de wijk achter het Sint-Pietersstation, in de ruime omgeving van het huidige ‘Miljoenenkwartier’ worden 20 hectaren voorbehouden voor de tentoonstelling. Op korte tijd worden een hele reeks paleizen, attracties, parken en lanen opgebouwd. De constructies zijn metalen skeletten die bepleisterd worden. Naast de paleizen van verschillende landen krijgt uiteraard Belgisch Congo een bijzondere plaats. België komt ruim aan bod, zowel met kunst en cultuur en geschiedenis als met industrie en techniek.
De A.I.G. maakt er een driedaagse uitstap van. In de late zomer van 1913 verzamelen leden vanuit het hele land zich in Gent. Op de eerste avond wordt een feestelijk buffet in het Posthotel aan de Kouter georganiseerd. Het hotel dat reeds bestond sinds 1814, wordt stadseigendom in 1905 en wordt in de aanloop naar de Wereldtentoonstelling getransformeerd tot luxehotel. 183 AIG-leden nemen deel aan dit copieus diner, waaronder eregast Emile Braun. De volgende dag krijgt de groep een geleide gidsbeurt door het compleet vernieuwde stadscentrum. In de namiddag nemen ze een splinternieuwe tram richting de haven, begeleid door medelid Frédéric Versluys die directeur is van de ‘Tramways Electriques de Gand’. Met het oog op de Expo worden 36 nieuwe rijtuigen in gebruik genomen, in de volksmond de ‘expotrams’. Het gezelschap krijgt een tour in de haven en een exposé over het kanaal Gent-Terneuzen. ‘s Avonds worden ze vervoegd door een delegatie van de ‘South Wales institute of Engineers’ voor alweer een uitgebreide maaltijd. Maandagmorgen moeten de AIG-leden opnieuw vroeg uit de veren om de Wereldtentoonstelling, het hoogtepunt van de excursie, te bezoeken. Naast de landenpaviljoens en de vele andere bezienswaardigheden en attracties zijn het vooral de technische innovaties die de ingenieurs interesseren. We beperken ons hier noodgedwongen tot de bespreking van een aantal ‘haltes’ van de groep.
In de ‘Halle des Machines’ geeft A.I.G.’er en latere burgemeester van Gent, Alfred Vanderstegen een uitgebreide rondleiding. Naast het Waalse Cockerill zijn het vooral de Gentse machinebouwers ‘Van de Kerckhove’ en ‘Carels’ die de aandacht trekken. Gent is op dat moment wereldtop in de machinebouw. Vanderstegen is afgevaardigd bestuurder bij Werkhuizen Van de Kerckhove die gespecialiseerd zijn in gigantische stoommachines, eerst voor de Gentse textielindustrie, later voor elektriciteitsproductie. De firma Carels specialiseert zich sinds het begin van de twintigste eeuw in de ontwikkeling en productie van dieselmotoren, onder meer voor de scheepvaart. Carels zal in 1920 SEM worden dat op zijn beurt in 1934 fusioneert met Van de Kerckhove. Vanderstegen is de eerste voorzitter van de Raad van Bestuur van de nieuwe fusie die verdergaat onder de naam SEM en in 1961 opgaat in ACEC, een begrip in Gent.
In het aanpalende ‘Palais de Lumières’ stellen Belgische elektriciteitsfirma’s hun producten en verwezenlijkingen tentoon. Hoewel naar het eind van de 19de eeuw al heel wat Gentse fabrieken en theaters over elektrisch licht beschikken en in 1900 de straatverlichting in het vernieuwde stadscentrum elektrisch is dankzij de generator van de Koninklijke Nederlandse Schouwburg, wordt pas in 1904 zijn eerste stedelijke steenkoolcentrale in de Bomastraat in gebruik genomen, mede onder impuls van Emile Braun. Hierop kan ook het elektrische tramnet via luchtleidingen worden aangesloten. Gasverlichting blijft tot lang na de Eerste Wereldoorlog de belangrijkste straatverlichting en verdwijnt pas helemaal kort na WO II. Ook Louis Cloquet voorziet in het technisch hypermodern Rommelaerecomplex, naast elektrische verlichting ook gasverlichting, omdat hij twijfelt of de centrale in de Bomastraat operationeel zal zijn tegen de opening van Rommelaere in 1905.
Het ‘elektrisch’ licht schijnt niet enkel in het ‘Palais de Lumières’ maar in ook de andere paleizen en lanen vergapen de bezoekers aan het schitterende Gentse lichtspektakel. Voor de realisatie van het lichtplan wordt onder meer beroep gedaan op de expertise van alumnus Henri-Jozef De Clercq, tevens professor aan de Ecole du Génie Civil en directeur van het laboratorium voor theoretische elektriciteit. Een anekdote die ik jullie niet kan onthouden is zijn technische interventie bij de opening van de Wereldtentoonstelling op 26 april 1913. In aanwezigheid van talrijke notoire binnen- en buitenlandse gasten die vol verwachting voor het podium verzameld zijn, vraagt burgermeester Braun aan koning Albert I de expo plechtig te openen door op een knop te duwen; helaas blijft enig resultaat uit, waardoor lichte paniek ontstaat. De Clercq die de installatie kent, duikt onder het podium en kan in de wirwar van bedrading een losgekomen contact herstellen, waardoor het overvloedige feestlicht de ruimte binnenstromen.
De Expo die in november de deuren sluit is een financiële ramp, hoewel Gent ermee op de kaart wordt gezet. Het Floraliënpaleis dat nog steeds dienst doet als evenementenhal en het Flandria Palace aan het Koningin Maria Hendrikaplein, waar tussen 1926 en 1937 het laboratorium voor Gewapend Beton van Gustave Magnel gevestigd is en vandaag de NMBS-administratie zit, zijn de stille getuigen van de Gentse Wereldtentoonstelling.
Belgisch Congo
Ongetwijfeld kan het ‘Palais Colonial’ op de Wereldtentoonstelling de A.I.G.-leden ongemeen boeien, want reeds vanaf de oprichting in 1885 van de ‘Onafhankelijke Congostraat’ is de A.I.G. enthousiast over dit koloniale project. Ik heb thuis een uitgave in drie delen uit 1886 onder de titel ‘Les Belges dans l’Afrique Central’ die in 1591 pagina’s de ontdekking van dit ongekend en onontgonnen werelddeel plastisch beschrijft. Op de voorkaft prijkt het gelauwerde hoofd van Leopold II. Ik kan jullie de eerste paragraaf van het tweede hoofdstuk niet onthouden, omdat dit perfect illustreert hoe het kolonialisme in die tijd gepercipieerd wordt. ‘Lorsque dans l’avenir, les populations policées de l’Etat libre du Congo graveront en caractères ineffaçables, les noms de leurs bienfaiteurs sur les plaques de bronze ou de marbre de leurs monuments et sur les socles de leur statues; l’un d’eux aura sa place acquise à la droite de celui d’un Roi … Ce nom est celui de Stanley!’
Die koning is uiteraard Leopold II. Henry Stanley herinneren wij ons allemaal als de man die de vermiste ontdekkingsreiziger David Livingstone terugvindt in 1871 aan de oever van het Tanganyika-meer. De derde Afrikareis die Stanley in 1879 onderneemt is in opdracht van Leopold II. Hij confisqueert in naam van de Belgische vorst een gebied aan de Congorivier en sticht in 1881 de handelspost Leopoldstad, het huidige Kinshasa. Daarmee heeft Stanley een belangrijk aandeel in de stichting van de ‘Onafhankelijke Congostaat’, zoals gedetailleerd aan bod komt in de hierboven vermelde uitgave. Op Trumpiaanse wijze, om een hedendaags adjectief te gebruiken, maakt Leopold II iedereen wijs dat het hem te doen is om de Afro-Arabische slavenhandel te stoppen en de wetenschap en de vrijhandel te bevorderen. Eigenlijk is het tot meerdere eer en glorie van hemzelf en voor zijn persoonlijk gewin.
De A.I.G. gelooft het verhaal en is zo opgetogen over het Congoproject, dat ze in de bestuursvergadering van 24 maart 1885 beslissen om een audiëntie bij de koning aan te vragen om hun persoonlijke gelukwensen te kunnen overmaken. Kort nadien, op 16 april, worden ze door de vorst ontvangen nog vóór het parlement op 29 mei 1885 Leopold II de toestemming geeft om als staatshoofd op te treden in Congo. Ik vertaal het huldeadres vrij: ‘Het Congoproject is voorbestemd om de slavernij de doodsteek te geven, om de beschaving te brengen bij een onterfd ras en om de bronnen van de universele rijkdom ongelimiteerd te doen groeien. “L’oeuvre du Congo est due, Sire, au génie, aux efforts persévérants et à inépuisable générosité de Votre Majesté”.’ De koning, die zeer gevoelig is voor de vleierijen, dankt in zijn wederwoord de A.I.G. en onderstreept de belangrijke rol die voor de ingenieur is weggelegd in de immense contreien die hij zonet verworven heeft. Hij neemt de tijd voor een persoonlijk onderhoud met ieder delegatielid omtrent hun studies en professionele activiteiten.
Twee casussen
Het verhaal van de A.I.G. en Congo brengen we aan de hand van twee verhalen van latere voorzitters van de vereniging. Het eerste verhaal is dat van Toby Claes die voorzitter is van 1925 tot 1929. Zijn verhaal situeert zich in de periode vóór Congo Belgisch wordt. Na grote onvrede in binnen- en buitenland over het beleid dat Leopold in Congo voert en na een vernietigend verslag van een onderzoekscommissie, stemt het Belgische parlement er op 18 oktober 1908 mee in om de Onafhankelijke Congostaat te annexeren en om te vormen tot de kolonie Belgisch-Congo.
Toby Claes studeert af in 1887 met het diploma van ingenieur van bruggen en wegen. De eerste periode in België als overheidsingenieur beschrijft hij in zijn literaire autobiografie ‘Frans Notelaars. Staatsingenieur’ (1929) als een minder fijne periode. Maar Claes bloeit op als hij van 1889 tot 1892 in de Griekse Peloponnesos de aanleg van een smalle spoorlijn in een rotsachtig gebied mag superviseren. In 1895 vertrekt hij opnieuw naar het buitenland en maakt deel uit van een technische parlementaire onderzoekscommissie die als opdracht heeft de spoorwegwerken in Congo te inspecteren, met het oog op het toekennen van een lening aan Leopold II voor de voltooiing van die werken. Samen met Edmond Francken en Omer Huet, ingenieurs verbonden aan de Belgische Spoorwegen, en met de geoloog Jules Cornet vaart hij in 1895 af met de Leopoldville naar Congo. Hij is gevraagd als expeditielid omwille van de expertise die hij opdeed in Griekenland. Als jongste ingenieur mag hij het verslag schrijven. Jules Cornet die evenals Claes 30 jaar oud is, heeft reeds ervaring in Afrika. In 1891-1893 brengt hij in opdracht van Leopold II de grondstoffen in Katanga in kaart. Cornet doet onder meer onderzoek naar de stratigrafie en morfologie van het landschap maar ontdekt daarnaast ook nieuwe koperertsen en legt zo mee de basis van de langdurige economische grondstofexploitatie in de provincie Katanga. Men mag Cornet beschouwen als de grondlegger van de geologie in Congo. Hij wordt professor aan de Gentse universiteit in 1903.
De groep komt aan in Matadi op 27 augustus 1895 na een reis van 17 dagen. Ze bezoeken eerst de reeds afgewerkte 138 km van de spoorlijn, die uiteindelijk 366 km lang moet worden. Veel arbeiders sterven bij de aanleg. In zijn autobiografie beschrijft Tobie Claes hoe arbeiders gerekruteerd worden. Omdat er ter plaatse geen geschoolde arbeidskrachten voorhanden zijn worden een 300-tal inboorlingen (sic) aangevoerd uit Sierra-Leone, een Britse kolonie. Bij het inschepen in Freetown worden ze geregistreerd, maar omdat de opziener hun naam in de plaatselijke taal niet begrijpt, laat staan kan noteren, geeft hij hen een spotnaam. Ik citeer: “I call you Bottle-gin; you, Never-work; you, Ever-thirsty; you, Always-tired … elk der nieuw gedoopten trok zich terug, zichtbaar gelukkig en fier; men zou gezegd hebben kerkmeesters van bij ons, die de Paus tot graven benoemd had.”
Daarna verkennen ze het nog aan te leggen tracé tot in Stanleystad (nu Kisangani). Op 23 september 1895 gaan ze aan boord van de ‘Aartshertogin Stéphanie’ die hen naar Coquilhatstad (nu Mbandaka) brengt om op 5 oktober de reis te eindigen in Leopoldstad (nu Kinshasa). Op 7 oktober verlaten ze Congo en arriveren eind november terug in België. De commissie geeft in haar rapport van 15 januari 1896 gunstig advies voor de voltooiing van de lijn Matadi-Leopoldstad en dus groen licht voor de lening.
Wanneer Congo in 1908 een Belgische kolonie wordt, zien de Belgen naast hun beschavingsopdracht een business opportunity. De kolonie wordt zowel boven als onder de grond geëxploiteerd via mijnbouw, landbouw en fabrieken. Havens, spoorwegen, verharde wegen, bruggen en volledige steden moeten gebouwd worden om het land te ontsluiten en de export van de ‘koloniale waren’ en grondstoffen te faciliteren. Kortom, de Belgische kolonie heeft ingenieurs nodig.
In 1924 houdt Victor van Lint, op dat moment voorzitter van de A.I.G., een toespraak over zijn ervaring als koloniaal ingenieur. De toespraak is enerzijds een mooie illustratie van de koloniale tijdsgeest en de staatspropaganda, anderzijds een onverholen oproep voor pas afgestudeerde ingenieurs om enkele jaren als koloniale ingenieur te overwegen. In 174 rijkelijk geïllustreerde pagina’s in de Annales van 1925, duidt van Lint de rol van ingenieurs in de kolonie, en het economisch, sociaal en cultureel belang dat daarmee gepaard gaat. Hij vertelt uitgebreid over de verschillende economische sectoren, van mijnbouw en constructie tot landbouw en alle verschillende grondstoffen en verwerkte producten uit de kolonie. Zo bevat het artikel foto’s van het volledige productieproces van auto’s, van rubberplantages tot de lopende band van de autofabriek. Vervolgens weidt van Lint uit over hoe het leven als koloniaal eruit ziet. Hierbij beschrijft hij de zogenaamd ideale koloniaal: 25 jaar en ongetrouwd. “Une femme blanche ne peut constituer qu’un source d’ennuis pour celui qui doit toujours voyager” adviseert van Lint. Werken als ingenieur in Congo wordt als ‘avontuurlijk’ voorgesteld en als een belangrijke bijdrage tot de ontwikkeling en de beschaving van ‘onze kolonie’.
Een aflopend verhaal
Sinds de audiëntie bij Leopold II in 1895 is ‘Congo’ een steeds weerkerend onderwerp in de tijdschriften en de activiteiten van de A.I.G.. Rond 1950 zijn een vijftigtal A.I.G.-ers actief in de toenmalige kolonie, die enkel contact houden met hun alumnivereniging via het informatieblad en de annalen. Met uitzondering van de grotere steden zoals Leopoldstad (Kinshasa) en Elisabethstad (Lubumbashi) waar meer leden zitten, zijn ze overal verspreid. Om hun een hart onder de riem onder de riem te steken reist de voorzitter Léon Chapeaux in juli 1951 af naar Congo, waar hij hoopt om er ”de meeste onzer makkers te zullen aantreffen om hun mondeling naast onze achting voor hun werk en hun activiteit, tevens onze hartelijke en broederlijke sympathie te kunnen betuigen”.
De voorzitter belegt op 15 augustus een vergadering in Leopoldstad met een deel van de in Congo werkende leden en sticht een koloniale afdeling van de A.I.G. met zetel in de Congolese hoofdstad.
Congo wordt in 1960 onafhankelijk. Volgende boodschap verschijnt in het ledenblad: “Op 30.6.1960 oefende 62 van onze makkers hun ingenieursberoep uit in Kongo, hetzij bij de administratie van de kolonie, hetzij bij een of andere koloniale maatschappij, hetzij in eigen bedrijf. Het verhaal van de gebeurtenissen die sedert 30 juni in Kongo plaats vonden, heeft in de harten van alle A.I.G.-leden een stroom van sympathie verwekt voor de makkers die van deze politieke, sociale en economische wanordelijkheden het slachtoffer zijn geworden. De A.I.G. drukt de levendige hoop uit dat al degenen die hun bezigheden in Kongo verloren hebben, weldra in België of in het buitenland een bevredigende betrekking te zullen vinden en zij is vanzelfsprekend bereid hun hierbij in de mate van het mogelijke te helpen”.
In de decennia na de Congolese onafhankelijkheid verlegt de UGent haar perspectief van koloniaal onderzoek naar ontwikkelingssamenwerking. Vandaag stellen universiteiten machtsrelaties uit het verleden in vraag. De focus op gelijkwaardige samenwerking en het concept van internationalisering nemen de bovenhand. In die geest past een interview uit 1973 in het AIG-maandblad met professor Malu wa Kalenga, de decaan van de faculteit toegepaste wetenschappen in Kinshasa, over de opleiding van de ingenieur in Zaïre. De omstandigheden zijn compleet anders dan amper 13 jaar eerder en er is geen sprake meer van een Congolese A.I.G.-afdeling. In plaats daarvan heerst een nieuwe vorm van internationale solidariteit tussen ingenieurs.
Pioniers voor gendergelijkheid, tegen wil en dank?
Het ingenieursberoep is een mannenzaak. Van bij de start van de ingenieursopleiding in 1835 tot 1985 studeren slechts 1,2 % vrouwen af op een totaal van 8930. In datzelfde jaar 1985 telt de A.I.G. 57 vrouwelijke leden. Ruim veertig jaar later is 21,6 % van de ingenieursstudenten een vrouw. Vrouwen zijn het best vertegenwoordigd bij de architecten waar ze met 60,6 % hun mannelijke collega’s ver voorbijsteken. Ook aan de Leuvense universiteit zien we deze evolutie. Bij de studie burgerlijk ingenieur is vandaag bijna 20% vrouw. De opleiding tot industrieel ingenieur wordt in het academiejaar 2013-2014 geïntegreerd in de UGent en heeft op het moment van de inkanteling 11,5 % vrouwelijke studenten. In het huidig academiejaar 2026-2027 is dit slecht licht gestegen tot 12,1 %. De A.I.G. heeft vandaag 1174 leden waarvan 176 vrouwen of bijna 15 %.
In de 19de eeuw hebben vrouwen minder toegang tot onderwijs, maar vandaag kan iedereen, ongeacht gender aan de opleiding beginnen, enkel nog gehinderd door vooroordelen en hardnekkige rolpatronen. Vrouwelijke ingenieursstudenten hebben nog steeds iets in te halen, in de voetsporen van de pioniers die voor hen de weg baanden.
Pas twintig jaar na de eerste vrouwelijke studente aan de Gentse universiteit volgt de eerste ingenieursstudente in 1902. De 19-jarige Poolse Valentine Klebnikoff schrijft zich in aan de Speciale Scholen en behaalt in 1904 het diploma van ingenieur-architect. Zij heeft de Voorbereidende Scholen aan de Luikse universiteit gevolgd. Na haar haar huwelijk gaat ze in La Louvière wonen. Zij is lid van de A.I.G.. De tweede allumna is de Oekraïense Rebecca Hardtstein die in 1908 afstudeert als ingenieur-architect en naar New York vertrekt. Ook zij is lid van A.I.G.. Beiden horen tot de groep van 16 Slavische meisjesstudenten die vóór de Eerste Wereldoorlog in Gent studeren.
Sterke vrouwen in een mannenwereld
We moeten nogmaals twintig jaar wachten vooraleer de eerste Belgische studente aan de opleiding ingenieur begint. Hélène Mallebrancke, afkomstig uit Sint-Jans-Molenbeek volgt de humaniora aan het Gentse Athenée de Jeunes Filles dat pas in 1907 is opgericht. Ze slaagt in het schooljaar 1918-1919 voor de Centrale Examenjury en start aan de universiteit. In 1924 studeert ze af als burgerlijk ingenieur. Het jaar nadien haalt ze een bijkomend diploma van elektrotechnisch ingenieur. In 1926 begint Hélène Mallebrancke te werken voor het Belgische overheidsbedrijf, de Régie des Télégraphes et Téléphones, de ‘RTT’. Mallebrancke promoveert tot hoofdingenieur, gespecialiseerd in automatische telefooncentrales en lange-afstandstransmissie. In 1938 wordt ze benoemd tot regionaal hoofdbestuurder van het Gentse telefoondistrict. Begin mei 1940 krijgt Hélène Mallebrancke een weinig rooskleurige medische diagnose, maar ze blijft desalniettemin doorwerken. Wanneer op 23 mei de Duitsers Gent binnenvallen, wordt zij toegevoegd aan de Generale Staf van het leger en wordt belast het belangrijk civiel commando over de telecommunicatie in de regio. Hélène Mallebrancke speelt een leidende rol bij het tot stand brengen van commandoverbindingen voor de geallieerde legers die in België opereren en slaagt er met haar medewerkers in, om tot het allerlaatste moment de werking van het cruciaal telecommunicatieknooppunt in Gent te waarborgen. Ze overlijdt op achtendertigjarige leeftijd in het Maria Middelares ziekenhuis in Gent.
Mallebrancke die ook lid is van de A.I.G. wordt gehuldigd in het maandblad, waarin tevens de integrale lijkrede uitgesproken door Arthur Sadzot, directeur-generaal van de RTT, wordt gepubliceerd. Postuum krijgt ze het Franse en het Belgische Oorlogskruis en wordt Ridder in de Leopoldsorde. In 2020 worden tien nieuwe straten in de Gentse deelgemeente Oostakker vernoemd naar verzetsheldinnen, waaronder de ‘Hélène de Mallebranckestraat’.
De West-Vlaamse Marie Louise Compernolle wordt in 1909 geboren te Assebroek. enkele jaren na Mallebrancke begint ze haar ingenieursstudies aan de Gentse universiteit en in 1932 behaalt ze als eerste vrouw in België het diploma van scheikundig ingenieur. Compernolle opteert na haar studies voor een academische carrière maar wanneer ze solliciteert als assistent proefondervindelijke natuurkunde in het labo van professor Roger Moens, wordt zij afgewezen met de economische crisis als verklaring: “in de moeilijke tijden die wij doormaken moeten de plaatsen die in Staatsdienst openvallen niet aan vrouwelijke, maar wel aan mannelijke elementen eerst en vooral ten deele vallen”. Een jaar later solliciteert Compernolle opnieuw voor dezelfde positie, en kan ditmaal starten in oktober 1933 als ‘assistent op proef’, in oktober 1934 omgezet naar ‘assistent’. Doorheen haar korte academische carrière moet Compernolle zich steeds opnieuw bewijzen. Haar statuut wordt in 1936 teruggedraaid naar een ‘assistentschap ad interim’ en teleurgesteld in het voor vrouwen ongunstig klimaat op de academische arbeidsmarkt, geeft ze in 1937 haar werk en haar ambities op, ongetwijfeld ook om de carrière van haar man niet in de weg te staan, maar in tegendeel volop te ondersteunen.
Marie Louise Compernolle leert Polydoor Mortier kennen in het labo van professor Moens, waar hij sinds 1938 assistent is en in 1935 werkleider wordt. Mortier is doctor in de wiskunde en fysica en volgt Moens op als directeur-diensthoofd van het Laboratorium voor Natuurkunde. Het koppel trouwt in 1936.
Nieuwe tijden na WO II?
Tussen 1945 en 1975 studeren slechts 16 vrouwelijke ingenieurs af aan de Gentse universiteit. Patricia Vervenne van de promotie 1969 is er één van. Op 22 november 2019 tijdens het reüniefeest van de A.I.G. blikt zij na 50 jaar terug: hoe het is om als 'zeldzaam' meisje te studeren voor ingenieur en hoe moeilijk het is op de arbeidsmarkt. Ze begint als 18-jarige aan de opleiding ingenieur met een idealistisch beeld van de maatschappij en de industrie: gelijke kansen voor iedereen, ongeacht sekse of afkomst. Toch wordt ze er constant aan herinnerd dat ze zich in een seksistische mannenwereld bevindt. Ik citeer Vervenne wanneer ze het in haar toespraak heeft over de lessen: “Eén van deze hoogst mannelijke professoren ging zelfs zo ver, dat telkens hij tijdens zijn colleges een pikante mop wou vertellen, ik het auditorium moest verlaten. Hij had daar zelf een bordje voor ontworpen dat hij bij die gelegenheden omhoogstak als een verkeersagent”.
Als afgestudeerd ingenieur wordt het er niet makkelijker op. Vervenne verwoordt het als volgt: “De samenleving was voor alles klaar. Behalve om te accepteren dat er zoiets bestond als een vrouwelijke burgerlijk ingenieur.” Om haar kansen te vergroten volgt Patricia Vervenne een aanvullende opleiding in informatica en haalt ook in 1974 het diploma van ingenieur in de milieusanering aan het Interfacultair Centrum voor de Studie van de Lucht –Bodem -en Waterverontreiniging. Hoewel het milieuonderzoek maatschappelijk gedragen wordt, is de industriële wereld om economische redenen totaal niet geïnteresseerd. Ze vindt geen geschikt werk in de industrie en wordt uiteindelijk docent architectuur aan de Gentse School of Arts.
In 2024 wordt Mieke Fordeyn verkozen tot ingenieur van het jaar. Als directeur internationale divisie bij Jan de Nul, reflecteert ze over de rol van vrouwen in de ingenieurssector: “Twintig jaar geleden was ik de enige vrouwelijke ingenieur in een operationele functie in de sector. We hebben nog geen pariteit bereikt, maar diversiteit in het team is vanzelfsprekend geworden. We doen ook ons best om aan specifieke noden tegemoet te komen”.
Vrouwelijke studenten ingenieurswetenschappen vormen weliswaar nog steeds een minderheid, maar de tijden zijn wel veranderd sinds Mallebrancke, Compernolle en Vervenne. In de opleiding ingenieur-architect hebben ze hun mannelijke medestudenten bijgebeend, in de opleiding burgerlijk ingenieur is ondanks de gestage groei, nog een achterstand in te halen.
Milieu en klimaat, een nieuwe uitdaging
Natuur en technologische vooruitgang lijken lang elkaars tegengestelden. De industriële revolutie in de 19de eeuw gaat gepaard met versnelde ontbossing, vervuiling en het uitsterven van fauna en flora. Met de chemische revolutie in de twintigste eeuw schakelt die industrialisering een niveau hoger, wat leidt tot de verspreiding van plastic, kunstmatige meststoffen en een groeiend gebruik van auto’s.
Vanaf de jaren 1960 groeit er steeds meer bewustzijn over de nefaste effecten van industrialisering voor het milieu en de uitputting van kritieke grondstoffen. In België probeert de vzw Belgische Natuur- en Vogelreservaten, de voorloper van Natuurpunt, natuurgebieden op te richten om er de flora en fauna te beschermen en te bestuderen. Reeds in 1961 houdt haar directeur Harold Herberighs een lezing voor de A.I.G.-afdeling in Brussel. Na een opsomming te hebben gegeven van alle fatale gevolgen van industrialisering, beargumenteert hij het belang van natuurreservaten. Opvallend hierbij is de bijzondere aandacht die natuurbeschermers in die tijd voor watervervuiling hebben. Er heerst een reële angst dat een tekort aan drinkbaar water nakend is.
Wanneer de raad van Europa 1970 uitroept tot het ‘Jaar van de Natuurbescherming’ zet UGent-professor Marcel Van Miegroet samen met de BRTN (de toenmalige Belgische tv-zender) de schouders onder de ‘Plant een boom’-actie. Milieubewustzijn zit in een stroomversnelling. Aan de UGent is ook bioloog Jan Hublé een groot pleitbezorger van deze maatschappelijke ontwikkeling. Jan Hublé is zonder twijfel een pionier van het Belgische – en internationale – natuurbehoud. Hij staat hij aan de wieg van wat we vandaag nog allen koesteren: de Gentse Bourgoyen-Ossenmeersen. De tijd en de universiteit is rijp voor een interdisciplinaire centrum. In Gent steken onderzoekers uit verschillende onderzoeksdomeinen de koppen samen om vanuit hun eigen perspectieven onderzoek te doen naar milieuverontreiniging en tot mogelijke oplossingen te komen. Naast chemici, biologen, juristen, aardrijkskundigen, zijn verschillende ingenieurs en landbouwingenieurs nauw betrokken bij de oprichting van het ‘Interfacultair Centrum voor de Studie van Lucht-, Bodem- en Waterverontreiniging’ in de lente van 1971. Uit de Landbouwfaculteit zijn het Jules Voets, Marcel De Boodt, Niceas Schamp en uit de Ingenieursfaculteit Firmin Bosch en Arseen Van Peteghem. Bij de eerste generatie docenten zitten ook een aantal gevestigde of aankomende ‘zwaargewichten’ waaronder André Cottenie, verbonden aan de Landbouwfaculteit en de ingenieurs Jan L. Cnops en Willy Verstraeten. Aan het centrum kunnen studenten een postgraduaatopleiding volgen en afhankelijk van hun voorgaande opleiding een licentiaat, ingenieur of apotheker-specialist in de milieusanering worden.
In 1972 publiceert de club van Rome, een onafhankelijke groep wetenschappers en industriëlen, het rapport ‘grenzen aan de groei’. Het is de cumulatie van een decennium van groeiende milieuzorgen over heel Europa. Ondanks de afwezige politieke macht van de club van Rome, is het rapport enorm invloedrijk.
Sinds de jaren 1970 groeit de opleiding milieuwetenschappen aan de UGent gestaag. De verbreding van het begrip milieuproblematiek en de aanpak ervan resulteert in de naamsverandering in 1980 naar ‘Interfacultair Centrum voor Milieusanering’. Het centrum wordt zes jaar later ondergebracht bij de faculteit bio-ingenieurswetenschappen, maar behoudt haar interdisciplinaire insteek. De daaropvolgende jaren komt de nadruk steeds meer te liggen op de rol van technologie in de milieuwetenschappen. Daarom hervormt de opleiding in 2011 naar het CES&T, ‘Centre Environmental Science and Technology’.
Een issue in de A.I.G.
De A.I.G.-leden blijven niet onaangeroerd door de milieuproblematiek. Vanaf 1970 duiken er in het tijdschrift C steeds vaker artikels op over technisch wetenschappelijke toepassingen op milieu. Wanneer professor André Van der Beken in 1971 schrijft over het hydraulisch onderzoek van waterproblemen, betrekt hij hier niet alleen erosie, maar ook bodemverontreiniging en het verdwijnen van waterflora en -fauna bij. Hij doet een oproep voor een beter waterbeheer, waterzuivering en bescherming.
Voorzitter en professor Jan L. Cnops sluit het werkjaar 1972 af met een bedenking over wat ‘grenzen aan de groei’ betekent voor ingenieurs.
Ik citeer: “Niemand zou nog durven zeggen dat de besluiten van het verslag van de Club van Rome hem onverschillig laten. Het gaat om onze toekomst, om die van onze kinderen en kleinkinderen. Het gaat om het hele mensdom. Diep ongerust stellen we ons de vraag of we nu werkelijk volbewust naar die apocalyps evolueren waarin het mensdom zichzelf zal vernietigen bij gebrek aan voorziening, vooral bij gebrek morele zin … Allen zijn we, zowel solidair als persoonlijk, medeverantwoordelijk en verplicht te handelen … En het is nù dat we moeten handelen.
Onze plicht om zulks te doen is des te gebiedender omdat we ingenieurs zijn en in die hoedanigheid rechtstreeks of onrechtstreeks betrokken zijn in het beheer van onze energievoorraden, in de aanwending van de energie zelf en in de bescherming van ons milieu … Moge het publiek, dat onze rechter wordt, evenwel weten dat we ons als ingenieur ertoe verbinden ons dag aan dag, met al onze krachten en al onze vindingrijkheid, erop toe te leggen opdat onze kleinkinderen niet zouden moeten leven in een wereld waar nog slechts ongelukkigen zijn, verarmd door onze roekeloze verspilling en verstikt door onze zorgeloosheid.”
Cnops boodschap, 55 jaar geleden, is visionair en vandaag meer dan ooit relevant.
Doorheen de jaren publiceert AIG-nieuws verschillende artikelen vanuit een ‘ecomodernistisch’ perspectief, het idee dat technologische innovatie een oplossing voor klimaat problematiek kan bieden. In 2009 schrijft voorzitter Christiaan Claeys over de impact van consumptie op het klimaat en in 2022 verschijnt een AIG-nieuws uitgave gewijd aan het debat over kernenergie en de ontwikkelingen omtrent kernfusie.
De TechBoost! editie van 2019 is gewijd aan innovaties en aan klimaatvriendelijke energie. De afgelopen jaren hebben ingenieurs belangrijke bijdragen geleverd aan het reduceren van de ecologische voetafdruk en de impact van de mens op het klimaat. Ik denk aan CO2-vrije havens, duurzame woningen, recyclage en klimaatvriendelijke motoren. Ondervoorzitter Filip De Turck besluit in datzelfde AIG-nieuws nummer dan ook dat “De bijdragen van ingenieurs en ingenieur-architecten zijn absoluut noodzakelijk om de klimaatproblemen op te lossen”. Een positieve noot om dit hoofdstuk, dat nog lang niet afgesloten is, af te sluiten.
Besluit
We hebben getracht in onze bijdrage aan de geschiedenis van de A.I.G. niet enkel een beeld te schetsen van de werking van deze alumnivereniging, maar vooral om aan de hand van een aantal casussen het maatschappelijk belang geïllustreerd van enkele A.I.G.-leden. We hebben steeds getracht om alles in een bredere historische context te plaatsen. Uiteraard is deze schets slechts een bloemlezing en derhalve zeer onvolledig. Naast de hier beschreven alumni, zijn er nog talrijke ‘makkers’ die zich bijzonder verdienstelijk gemaakt hebben op wetenschappelijk, economisch, maatschappelijk vlak en zelfs artistiek vlak. Denken we maar aan de vele ingenieurs-architecten die Louis Cloquet achterna, hun stempel hebben gedrukt op het universitair onroerend patrimonium en het Gents stedelijk landschap. Het fijne aan een bloemlezing, maar bij uitbreiding ook aan geschiedenis, is dat ze nooit af is.
Frank Cotman
Vakgroep Geschiedenis UGent
19 november 2026
Emilia Rosa Gyselinck
Master Geschiedenis UGent
(research en redactieassistentie)
Hoe verwijs je naar dit artikel?
Cotman, Frank. "150 jaar A.I.G." UGentMemorie. Laatst gewijzigd 19.11.2026
https://ugentmemorie.be/artikel/150-jaar-aig